Uploaded by hakancosar72

Hayati Hökelekli - Ölüm, Ölüm Ötesi Psikolojisi ve Din

..
..
..
..
..
. OLUM
.
.
.
.
OLUM OTESI PSiKOLOJiSi
•
ve DiN
'-�em
DEGERLER EGİTİMİ MERKEZİ
YAYINLARI
51
© Eserin Her Türlü Basım Hakkı Anlaşmalı Olarak
Değerler Eğitimi Merkezi Yayınlarına aittir.
ISB N : 978-605-0077-04-9
Sertifika Na: 0107-34-007151
Kitabın Adı
Ölüm, Ölüm Ötesi Psikolojisi
ve Din
Kitabın Yazarı
Prof. Dr. Hayati Hökelekli
Mizanpaj
Ensar
Kapak Düzeni
Erhan AKÇAOGLU
Baskı
Step Ajans
1. Basım
Mayıs2008
Dem Yayınları Ensar Neşriyat Tic. A. Ş. Organizasyonudur.
İsteme Adresi
Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları
Kıztaşı Cad. No: 10 Fatih/ İstanbul
Tel: ( O 2 1 2 ) 491 19 03-04 Faks: ( O 2 1 2 ) 491 19 30
www .degerleremtimi.org
e-mail:info@degerleregitimi.org
• •
..
..
..
• •
OLUM
.
.
.
.
OLUM OTESI PSiKOLOJiSi
•
ve DiN
Prof. Dr. Hayati HÖKELEKLİ
İstanbul 2008
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ
G İ RİŞ
................................... ..... ....... ................................... ............... ........ ....................................................
.
........ . ........
..
.
.
.
.
.
7
-.................................................................................................................................................. 9
Birinci Bölüm
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ PSiKOLOJiSi
Gİ RIŞ
.....................................................................................................................................................................
.
21
.................................................................................. .................................. ........ ......... ..
Ö LÜ M Ü N A N LAMI
HAYAT DEVRELERİ N E GÖRE ÖLÜ M Ü N AN LAMl
1 . Çocuk ve Olüm
2. Genç ve Ölüm .
3. Yetişkin ve Ö l ü m .
.
.
.
.
. 22
..
. 26
26
. .
28
.
30
.............................. .............. .... ...... ....... . ........... .....
.
. .
.
....................................................................................................................................
.... ............................................................................... ................................ ...... .........
.
. ....................... ....................................... ................................................... ...........
.
.........................................................................................................................................
4. Yaşlı ve ölüm
ÖLÜM KORKUSU
ÖLÜM KARŞISIN DAKI TUTUMLAR
1 . Ö l ü m ü i n kar Etme
2 . Ölüme Meydan Okuma
3. ölümü isteme
...............................................................................................•..............................................
............................................................................ ........... .....................
.
.
........................................•............................................................................•........
............................................................................. .......... ..........................
.
.
...................................................... ..............................................................................
.
31
34
42
42
44
46
4. "öl ü m ü Kabu llenme ........................................................................................................................... 48
........................................................................................ .............................. .......................
5. Yas Tutma
Ö LÜ MSÜZLÜ K ARZUSU
.
.
........................................................ .................................... ............. .....................
.
.
.
51
53
ikinci Bölüm
ÖLÜME YÖNELİK İLGİLER VE DINDARLIK
Giri ş
............ ... ........................... ..... ........ ........................... .. ...... .................. .......... ......... .................. .... .. .
. .
.
.
. .
.
.
.
.
.
. . . 59
1 . D i n i i nanç Kaynağı Olarak Ö l ü m ............................................................................................................ 60
2. Tecrübi Araştırmalar ............. ................................ .................................................... ........... .............. ......... 63
3. Ölümsüzlü k Arzusu ve Ölüm ötesine İnanç
Sonuç
.... ............ .. ....................................... .. ...... ...............
.
. .
......................... .... .......................................... .. ..... ..
. .
. .
.
..
. .... .. ..
. .
........ ..... ......
.
.
.. ....
.. . ..
.
..... .... ............. ..........
. .
.
74
77
Üçüncü Bölüm
ÖLÜMLE iLGiLi TUTUMLAR VE DINDARLIKLA iLiŞKiSi ÜZERiNE BiR ARAŞTIRMA
..
GIRIŞ ..
.......
.. ..
.. . ..
.........
..
...... ........ .............. .. ..... ..... ...... . . .
.
.
. .
.
.
.
...
. . ... ... .... . ....... ............
. . . ... .. .. . . . . . .
........ .............. .. .. 79
.
ARAŞTIRMAN iN AMACI VE METODU ....................... .............. ... ................................ ........ ....... ........ ......... 80
.. .. ..
1 . Yöntem ve materyal . .. . . ..
2. örneklem
. .
..... .. .. . ...... .........
. . ..
.
....... . . . ........... ........... ......... .... ... ...... . ..
...
....
.
. .. . .
. . ...
................ .... ..................... .... ....... .. . .... ... ............ .. ...
. .
.
. . .
.
..
...
. . .. .. 8 1
. . 81
...... ........ ............ ........... .. ......
.
.
ARAŞTI RMA B U LG ULARl
..
..
........ . ........ . ........ ....... .......... ...........
.
.
.
. . . . . ..
.. ......... ...... ....... .......... .... .... .... . ..
1 . Dini i nançlar .
2. Dindarl ık Seviyesi .
.
.
.
.
...
..
.
. ..... ...................................... ............ ..
. . ..
... .... ................. ............... . .
3. Ölüm Düşü ncesi . .
4. Ö l ü m ü n Anlamı:
.
. ... .
...
... .
.. .
. . . ..
.
. ..
. .
. ....
.
.
..
...
.
.
.... . .
.. . . .
.
.. .
.
....... .. ...
. .
..
.. .
.... ......
.
.
. .
.
.
. . .. .. .
. .. . .
b- Ö l ü m karşısındaki çaresizl ik ve d i n i g üven . . ...
.. .
..
.
.
.
. .
..... ........... .... .... ................
.
.
......... . ......... ..
..
.
2. Dindarl ık Seviyesi
... .......... ................. .
. . .
. ... . . .
.......... ... .. ....... ..
. ..
111
... 1 1 3
..
. . . . . .. 1 1 5
.
.
1 17
. . . .. . . . 1 20
. . ... ..
.
.
... ........ ...
...... .. . .
. . .. . 1 22
. . .... . .. . 1 24
.. .
.
1 25
... ................ .............
..
......... ... .
.. .. ........ . ..... . . ...................... . ..
...... .......... .....
. . . . . . .. . ... ..
.. . .. ...... .. . ... .... . .
....
........
............ .. ... ........... .. ... ... . ...
.... .
................
... .
....
.. . .... .. ... . ..... .. ............ ....... .......
f- Sosyal mahrumiyet ve a h i ret tesellisi...
.... .
.
YORUM VE DEGERLEN DIRME .
. .
. . .. .. . .. . .
.. ...
1 . Dini i nançlar
.... . . .. .
.
. ... .
. .. .
. .
... . . 1 1 O
.
. ..
... ........... ... . .....
c-Ö l ü m karşısındaki çaresizli k, korku ve dine yöneliş ...
. . .
d-Öl ümle ilgili inançlar ve hayat tarzı . .
..
. .. . . . . . . . .
e- Ölüm üzerine d ü ş ü n me ve dünyevi mutl u l u k .. . .. . . . .. .. .. .
..
... ..
...................... . . . . .... ... .
. .. .. ... ........ ......... ...... ...... .......
. ................. .. . . . .... .....
...
... ...
. ...... . . 1 04
. . . . . . . 1 07
......... . ....... .......... .....
. . ........... . ...
1 1 . Ö l ü m le İ l g i l i Tutum ların Dini Davran ışa Etkisi.. . .. . . . . .
. . ..
... . ..
. . .... . . 1 01
.
....
90
.
. .. . . .... . 98
. .................... .
.. .
.... ................ ................ ....
... ...
87
. . .. .... 94
.
. . .. . .. . ... .
.. ....... .... ............. .... ...
. .....
.. .
...... ........ . ......... ........................... .. ...
.
84
..
.. 84
.. . .
....... .... .... . .... ...... .
a- Ölümle ilgili kayg ılar ve d i n i yöneliş
......
.......
.. .................................
9. Ölmüş Bir Yakı n ı n Uyand ırdığı Tepkiler
. . . . . . ..
..
1 O. Ölü msüzlüğün Anlamı:
.. ..
.. . .
. . .. . ... .. ..
............
. . ..
. . . .......... ...... ........... . .. ... ...........
.. . .......
8. Ölmüş Birinin ya da Meza rlığın Uyandırdığı Tepkiler
........... . .. . .......
. ..
. .
.
.. . .....
.
. 82
. . 82
........ .. ......................................... .
.. .. .. .. . .
.
........ ....... .... ........ .
.
........ .................................... ....... ... ..
..... ...... ......... . . . ... ... ............ . .
. . . .. . .. . . .
. . . .
..... ... ... .. ...... .......
......... .. . . .. ...... . .. ........... ... . ...........
... . .... ...
7. Ö l ü m Arzusu
. ..
. .. ..
.................................... ...... . . ...
5. Ö l ü m ü n Uya ndırdığı Tepkiler:
6. Ölüm Korkusu:
.
.
..... ..
..
...................... ................................ . .....
........ .....
. .
...
. .................
..........
...
... .
.. .
.
.... ........ ............
. . . .. .. 1 28
................ ... .... ..
.
.
3. Ölüm Düşüncesi
. .. .
. . ..... . ....
. . ... .. ... . . . .. .. .. ... .
. . . ..
. 1 29
4. Ö l ü m ü n Anlamı ..
..
. . .. .. . . . ..... ..
. . . .. . . . . ... . . . . . .
1 30
5. Ö l ü m ü n Uyandırdığı Tepkiler .
. .
. ... . . .
.
.. . . ... . . ... 1 3 1
6 . Ölü m Korkusu . . .
. . . .. . .... .. . . . .. . .. .... . . . . . . . . ..
.. . ... .. 1 3 1
7 . Ölüm Arzusu
.
. .
.
.
133
......... ..
. ............ . .
....... . ......... .. ....
. ..
.. . . .
.
.... .
............
.... ..
.. ...
. ...
...
.
..
. .................. .... ....... ....
... ... ..... ....... .. ... .
..
....... . ..
. ... .... ...
. ..
..
.
..
..
..
. . . ..... .
... ......... . .... .
........ .
.. .... ..... ..... ... . ...........
........ .......
...... .... .
.. . .. ... . ..... ..
........
... .... ...
.. .....
...
.....
..
.................................................... .......... .... ....................................... .............. ........
9. Ölmüş Bir Yakının Uyandırdığı Tepkiler .. . .. . . .. .
1 O. Ölü msüzl üğün Anlamı .
. .. . . . .. .. . . . .
.......... .
.. ...
. ...... .
........ ......
.
.. . ..
... .
...
.. . . ...... ......... ...
.. . .
. . . ... .. .. . .
.......... ..... .... .. ..
.
.
..
. ... . .. .. ... ..
.... . ...... .
. .
..
.
..
.
.. ..... . ... .
.. ..
1 1 . Ö l ü m le İlgili Tut u mların Dini Davranışa Etkisi .. . . .. . .. . ..
SON UÇ
..
. .
. .. . . . . .. .
. . ... . . .. 1 35
. .. . .. . . . . . . . . . .. 1 35
..
... .. .. .
.. .. .
. . . ... . . 1 34
... . .... ........ . ............ ...... ... .. .
8. Ölmüş Birin i n Ya da Mezarlığın Uyandırdığı Tepkiler . . .
. .
..
........
.. ........ .. .
.. .... ..
. . ..... . . ... .. ...... ..... ...
. .
. .. .
........... ... .......... ..... .
.. .
.... ..... .
. ...
......
.. .
.
.
...
.. ...... ..
. 1 37
. . . . . .. . 1 39
... ..... . .. . .. ..
...
Dördüncü Bölüm
AHİRET İNANCININ PSIKOLOJİK TEMELLERİ
1 . Ahiret i nancı ve Ölümü Kabullenme
....... ... . .......... .. ...
2. Ö l ü msüzl ü k Arzusu ve Ahiret i nancı
......... ............ .............. ..
. ..
. . ...
.
3. A h i ret i nancı ve Hayata Anlam Verme
.
..............
.
.. .............. . .................
.... ..
..
.... ..............
.... .. . .
. . . ..
.
.... .. ... ..
... . . . 1 50
.. .. . .
....
... . ....
1 53
.................. ... ._. . .....
..... .....
1 56
.. . .... .
4. Hayatın Acı ve Sıkıntıla rıyla Başa Çıkma ve Ahiret i nancı
. .. . 1 47
. ... ............................ .......... .
. .. . .
. .. .
.... . ......
.. . .
....... ..
..
.............
. . .
..
.
. ... ................... ................ ............ .
5. Ahlakın Kurucu ve Koruyucu Ögesi Olarak Ahiret i nancı . .
.
.
. 1 60
1 64
.............................................................. ..............
1 67
..............................................................................................................................................................
1 69
7. i nsan i Arzu ların N i hai Tatm i n i ve Ahiret i nancı
SON U Ç
.
... ............................ ..................................... .....
6. Mutlak Adalet, Hakikat Arayışı ve Ahiret i nancı .
KAY NAKLAR
.
. . .
.
.
.
............................ ..................... .. ... ...... ....................................................................... .... ... ..
. . . 171
ÖNSÖZ
Ölüm, bizler için güncelliğini hiç yitirmeyen ve yitirmeyecek olan
bir konudur. Fels efenin ölüm s orusundan ortaya çıktığı söylenir. Varo
luşçu çağdaş düşünce açısından "ölüm korkusu" ya da "ölüm kaygısı"
ins anın en temel soruns alıdır. Bütün dinler bir bakıma insana kendi
ölümlülüğünü hatırlatmaktan öte, onunla başa çıkmalarına yardımcı
olan inanç ve öğretiler sunmaktadır.
"Ölüm" konusuna yönelik akademik ilgim 90'lı yılların başında
başladı. Batılı sosyal bilimciler ve din bilimcileri o yıllarda bu konu
üzerinde önemli araştırmalar gerçekleştirmişlerdi. Fakat ülkemizde bu
yıllarda ölüm konusu henüz keşfedilmiş gözükmüyordu. Uzmanlık
alanım olan din psikolojisi bakış açısıyla önce konuya teorik yaklaşan
bir-iki makale yazdım, Batı' da yapılan araştırma s onuçlarını ve üzerin
de çalışılan teorileri özetlemeye çalıştım. Sonra bu çalışmaların verdiği
ilhamla ve yine daha çok bu çalışmalarda kullanılan kavramsal çerçe
veyi dikkate alarak bir anket hazırlayıp ülkemizde bu alanda ilk alan
araştırmasını gerçekleştirdim ve bunun s onuçlarını da yayınladım.
Benden sonra iki genç meslektaşım aynı konuda araştırmayı sürdürdü
ve bunlar da art arda yayınlandı. Bu arada, konuyu s osyolojik, psiko
lojik, felsefi ve psikiyatrik açılardan ele alan Batı'lı yazarlarca kaleme
alınmış az da olsa bazı çalışmalar dilimize çevrildi. Y akın zamanlarda
da iki d ergi ölüm konusunu özel s ayı yaparak bu alandaki çalışmalara
katkı s ağladı.
8
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ ve D İ N
Geçtiğimiz yaz yapılan Kelam anabilim dalı toplantısında " Ahi
ret İnancının Psikolojik Temelleri" konulu bir bildiri sunmam istendi.
Bu talep, ölüm konusunu yeniden gündemime almama vesile oldu ve
bana yeni bazı yayınları gözden geçirme fırsatı verdi. Ayrıc a, geçtiği
miz günlerde bir televizyon kanalında ölüm konusunda bir söyleşiye
katıldım. Böylece bu konuyu yeniden düşünme ve inceleme imkanı
buldum.
Elinizdeki bu kitapta, daha önc e yayınlamış bulunduğum üç ma
kalenin yeniden gözden geçirilmiş ve güncelleştirilmiş yeni metinleriy
le, ilk defa bu kitapla birlikte yayınlanan ve ahiret inancının psikolojik
temellerini konu alan son bir makale yer almaktadır. İlk tasarlandığı
zamandan itibaren makaleler birbirini tamamlayıcı bir bütün olarak
düşünülmüştü . Fakat onların bir bütün olarak yayınlanması elinizdeki
bu kitapla mümkün oldu.
Makalelerin yeniden düzenlenmesinde emeği geçen Arş.Gör. Ce
lal Çayır ' a ve bu alandaki yeni yayınlardan beni haberdar eden Öğrt.
Grv.Akif Hayta'ya teşekkür borçluyum. Dileğim bu kitabın, her gün
yaşadığımız şu dünyanın hengameleri içerisinde unutulan, gözden ka
çırılan ölüm gerçeğini hatırlamamıza imkan veren bir ses, sonsuzluk
yürüyüşümüzde önümüzü aydınlatan bir ışık olmasıdır.
Prof Dr. Hayati HÖKELEKLİ
Şubat, 2008 Bursa
GİRİŞ
İnsan v e ölüm. Doğum ve ölüm, yeryüzündeki her canlı için de
ğişmez, evrensel bir gerçek, varoluşun temel şarhdır. İns anların başı
na gelen en belirleyici, en eşitlikçi, en kaçınılmaz ve en nihai gerçektir
ölüm. Ölüm tüm ins anlar için gerçekleşmesi en muhtemel olan şeydir.
Var olmak sürekli ölümlü olmakhr, ölüme aday olmaktır, ölümle iç içe
olmakhr, ölüme mahkum olmakhr ve hatta ölümde olmakhr. Doğum
ve ölümün dışında her şey ins an için bir s eçim konusudur, en azından
ins ana bir direnme, davranma hakkı verir. Ölüm ise seçilen bir şey de
ğil katlanılan bir şeydir, olums al değil zorunludur. Yaşamak biraz da
kendini ölüme göre kurmak ya da ölümün içinde oluşturmakhr. Ölüm
her zaman bizim içimizdedir, biz onu unuts ak ta dünya bize onu ikide
bir hahrlatır. Zaman geçiciyi duyurur, geçici de ölümü hahrlahr. Ölü
mü unutanlar şurada burada onu hahrlamak zorunda kalırlar: s ala ve
rilir ya da çanlar çalar. Buna göre ölüm var olmanın zorunl u bir şarhdır.
Her yerde doğal bir olgu olarak ya da en doğal olgu olarak karşımıza
çıkar.1
Tarihin birçok döneminde ölüm en az hayat kadar aşina, tanıdık
ve anlamlı olup, ölüme ve ölmeye karşı olumlu, dirençli ve gerçekçi bir
tutum yaygındı. Dinler ölüm ve ölüm ötesine yönelik öğretiler dile ge
tirmiş, Felsefe ilk döneminden beri ölümü sorgulama sınırlarına almış
hr. Fakat çağdaş Bah toplumlarında genellikle ölüm yakın zamanlara
kadar üzerinde konuşulması ve düşünülmes i yas ak bir "tabu" olarak
1
Tımuçin, Afşar "Bilinç ve Ölüm", Felsefelogos 2000/ 4, S. 12, s.27, 29,30, 32.
10
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİ KOLOJ İSİ v e D İ N
görülmüştür. Aynı şekilde ülkemizde d e gerek felsefe gereks e sosyal bi
lim çevreleri çok yakın zamanlara kadar ölüm konus unda suskun kal
mışlardır. Son üç asra damgasını vuran sektiler dünya görüşü öl ümü
inkar ve redde dayalı bir kültür üretmiştir. Bu çağdaş kültürün t elkin
ettiği bakış açısı içerisinde dünya içi ve dünyaya yönelik ilgi ve amaçlar
olabildiği kadar abartılmış, bireys el bilinçlerde nerdeys e ölüm için hiç
yer bırakılmamıştır. Fakat son kırk yıl içerisinde bu tutumun zayıfladı
ğım ve ölüm konusuna yönelik ilgilerin arttığım görüyoruz. Gelişmiş
Batı toplumları ölümü yeniden keşfetti ve "Tanatoloji" adı verilen ölüm
konusundaki inceleme ve araştırmalar nerdeyse bağımsız bi r uzman
lık alam olarak gelişmeye başladı . Artık doğumdan ölüme kadar süren
insanın gelişim süreci bir bütün olarak bilimsel olarak incelenmeye ve
anlaşılmaya çalışılmaktadır.
Bu gün geldiğimiz noktada araştırmacıların çoğunun ulaştığı ka
naat, ölümün hayattan uzaklaştırılmasının yanlış olacağıdır. "Ölümü
mit olmaktan çıkarmak ve onunla birlikte yaşamayı öğrenmek gere
kir." Bu da çocukların küçük yaşlardan itibaren bu yönde eğitilmelerini
gerektirir. Bu, bütün ins anların yalnızca doğru dürüst bir hayat sürme
leri için değil, aynı zamanda huzur içinde ölmeleri için de mücadele
etmelerinin gereğini ortaya koymaktadır. Ölümün, canlıları yenileyen
büyüleyici bir gücü vardır. Ayrıca ölüm, düşüncelerimizin ve s anat
es erlerimizin hemen hemen tamamına ilham kaynağı olur. Öte yandan
ölümün incelenmesi, çağımızın zihniyetinin ve düş gücümüzün kuş
ku götürmez kaynaklarım kavramak için temel bir yoldur. Eğer hayat
seviliyor ve ölüm s evilmiyors a, bunun hayatı gerçekten sevmediğimiz
anlaınına geldiğini söylemek kesinlikle doğrudur. 2
Gündelik ilgilenmeler içinde ölüm zamanının belirsizliği yüzün
den gündelik yaşamdaki işler ve imkanlar ölümün önüne geçmekte
dir. Her gün birçok ölüm olgusu ile karşılaşıyoruz; yakınımızda, yö
remizde, basın yayın organlarında ölüm hep var olan, gündemden hiç
düşmeyen bir konudur. Fakat "başkasının ölümü" bizi bir ölçü_ d e ilgi
lendiriyor ya da düşündürüyor, kendi ölümlülüğümüzü çoğu zaman
unutuyor ya da bilincimizden kaçırıyoruz. Gündelik hayat içinde ölüm
2
Thomas, Louis-Vincent, Ölüm {çev.lşın Gürbüz), İletişim Yayınlan, lstanbµl
1991,s. 124-125.
GİRİŞ
11
"bilindik" bir şey ise de, aslında ondan tam da emin olunamamakta
dır. "Ölüm kesindir ama bizim için henüz değil" diye düşünüyoruz.
Böyle düşündüğümüzde de ölüm üzerine sahici düşünce daha ileri bir
vadeye ertelenmekte, ölümün kendine özgü kesin oluşu herkes tara. fından perdelenmektedir. Böylece kendi ölümümüzden kaçınmayı sür
dürüyoruz. Kendi varlığımızın geçiciliğini ve sınırlılığını inkar etmek
ten daha büyük bir yanılgı olamaz . Oysa ölüm her an mümkündür;
ölümün "daha s onra" sı ya da "şimdi değil"i yoktur. Bu yadsıma bir
kez aşıldı mı günlük gerçekliğin korkunç bir dipsizliği bizden sakladığı
yolundaki bazen ani ve gözü kapalı, bazen de yavaş ve sinsice gelen
duygu ardındaki radikal çelişkiyi hissetmeye başlarız. Yaşanan, sıklıkla
bu duyguya heyecan katan ölümle girilen küçük bir mukaveledir. Yine
de ölüm daha s onra ortaya çıkacak bir şey değil her zaman var olan bir
gölgedir.3
Gerçekte ölüm bize pek çok şey anlahyor fakat kendi ölümümüz
gerçek dışı gibi geliyor bize ve onun s esini duymak istemiyoruz. Bir
yazar bu algı körlüğünden kurtulmanın yolunu şöyle özetliyor: "Ö lüm
daha çok ders veren bir öğretmen gib idir. Ön sıraya gelene dek neler söylen
diğini gerçekten duyamazsınız" .4 O halde ön sıralara oturmak ve ölümün
bize öğrettiklerini can kulağı ile dinlemek gerekiyor. Çünkü ins anın
kendi kişisel ölümüyle yüzleşmes i, dünyada onun yaşama şeklinde
büyük bir değişim yapma gücüne s ahiptir. Anlamlı yaşam, kendini öl
meye hazırlamış ve ölümle yeni doğuşun varlığına hazırlanan bir ya
şamdır. Öleceğimizi bilmek bize hayahmızı anlamlı ve dolgun bir şekil
de yaşamamız gerektiğini kabul ettirecektir. Ölümün mevcudiyetinin
bilincinde olmak, onun gölgesini görmek, yaşamın kendisini doğru bir
bakış açısına yerleştirir. Ölümün fizikselliği bireyi yok ets e de, ölüm
fikri onu koruyabilir. Ölüm, ins anı bir varoluş durumundan daha yük
seğine çıkarabilen bir katalizör olarak hareket eder: yani her şeyin oluş
şekline değil, oluşuna hayran olma duygusuna geçiş. Ölümün farkın
da oluş ins anı önemsiz meşguliyetlerden uzaklaştırıp hayata derinlik,
3
4
Kovel, Joel, Tarih ve Tın, (çev. Hakan Pekine!), Ayrıntı Yayınlan, İ stanbul 1994,
s.127.
Bkz. Yalom, lrvın, Varoluşçu Psikoterapi, (çev. Z. İ yidoğan Babayiğit) Kabalcı Yayı
nevi, İ stanbul 1999, s.290.
12
ÖLÜM, Ö LÜM ÖTE S İ P S İ K O L OJ İ S İ v e D İ N
lezzet v e tamamen farklı bi r bakış açısı kazandırır.5 Ölümün. gerçekliği
ile yüzleşmek günlük yaşantının getirdiği yanılsamaları paramparça
eder. Ölüm bize varoluşun ertelenemeyeceğini hatırlatır. Ve yaşamak
için hala zamanımız var. Normalde s ahip olduklarımız ve yapabildik
lerimiz farkında lığımızdan kayıp gider, sahip olmadıklarımız ve ya
pamadıklarımızın düşüncesine çekilir, ilgimiz ya da önems iz kaygılar
ve s aygınlığımız veya gurur sis temimize yönelik tehditlerle küçültülür.
İns an ölümü aklında tutarak varoluşun s ayısız getirilerine karşı takdir
etme ve minnettarlık durumuna geçer. "Nasıl yaşanacağını öğrenmek
istiyors an ölümü düşün" derken Stoa ekolü düşünürlerinin kastettiği
budur. Burada söylenen şey sürekli olarak hastalıklı bir ölüm meşgu
liyeti değil, varlığın bilinçli ve hayatın daha zengin hale gelmesi için .
zemin ve figürün odakta tutulmas ı ısrarıdır.6
Sağ duyu s ahibi bir insan için gerekli olan, Fromm'cu anlamda bir
"ölüms everlik" ya da dünya yaşamını değers izleştiren bir ölüm s ap
lantısı değil, ders ve ibret konusu olarak gerçekçi, canlı bir ölüm dü
şünces idir. Var oluşçu düşüncede dile getirildiği gibi, ölümün imkanını
sürekli akılda tutma herkesin içindeki kaybolmuşluğunu açığa çıkarır
ve gündelik ilgilenmelerle biraradalıkların desteği ve y ardımı olmaksı
zın onu kendi olma imkanıyla karşı karşıya getirir. Kendi ölümlülüğü
nü düşünmek, kişiyi gerçek anlamda ölüme doğru var olmaya özgür
bırakmaktadır. Bu özgür bırakılış, rastlantısal imkanlar içinde kay
bolmaktan kurtuluş anlamına gelmektedir. Bu şekilde bütün olgus al
imkanlar s ahici olarak idrak edilip tercih edilebilir hale gelmektedir.
Sahici bir ölüm düşüncesi, varoluşa en uç imkan olarak kendini feda
etme imkanını açımlayarak her türlü varoluşsal kazanımlara s aplanıp
kalmayı ortadan kaldırır.7
İnsan, "ölümü kendi içinde taşıyan bir varlık" olduğuna göre,
ölüm insanın kendilik bilincini tamamlayan bir olgudur. H ayatın sonu
olarak görülen ölüm bir bitiş olmaktan öte bir tamamlanma ya da bü
tünlenmedir. Bir kimsenin kendi varlığının yapıcı bir elemanı olan
5
6
7
Yalom, a.e., s.260-261.
A.e., s.264-266.
Ökten, Kaan H .. Heidegger'in Varlık ve Zaman' daki Ölüm Çözümlemesi, Cogito,
Yaz 2004, S. 40, s.152-154.
GİRİŞ
13
ölümden kaçması, kendi bütünlüğünü parçalaması ve kendini kan
dırması demektir. Bir kimsenin ölümle yüz yüze gelmesi, onu hayat
bütünlüğünün bir parçası olarak algılaması anlamlı bir hayat yaşamak
için kaçınılmazdır. Denebilir ki, ölüme hazır olmayan bir kimse hayatın
değerini ve anlamını kavrayamaz. Ö lüm insanın kendini tam ve doğru
olarak tanımada en önemli araç ve en güçlü yardımcıdır; ölümü göz
ardı ederek insanın kendini tam olarak tanıyabilmesi mümkün değil
dir. Ö lüm düşüncesini, yapbğımız iyilik ve kötülükler için bir "bekçi"
ya da "gözcü" yaptığımızda, bütün davranışlarımızı anlamlandıran ve
yönlendiren bir etkl:fi lik kaynağına dönüşür. Kendisinin ölmek zorunda
olduğunu düşünen insan için zaman önem ve değer kazanır. Mademki
ölümlüyüz o halde zamanı iyi değerlendirmemiz, hayat tasarımımızı
yoğunlaşhrmamız gerekir. Öleceğimizi bilmek bize, yaşayışımızın zen
ginliğini ve zengin olması gerektiğini telkin eder. Ö lüm düşüncesi ha
yata daha gerçekçi bir bakış açısının gelişmesine katkıda bulunur. Ölü
mü gerçekçi bir şekilde kabul etmek kişinin duygusal olgunlaşmasının
belirtisidir. O halde özellikle kişide "ölüm farkındalığını arhrmak" ve
"kişiyi ölüm gerçeği ile yüzleştirmek" yönündeki çabalara her zaman
kinden daha çok ihtiyacımız bulunmaktadır. Ancak insanların ölüm
karşısındaki bilinç düzeylerinin bireyden bireye farklılık göstereceği
de bir gerçektir.
Çağdaş toplumlar bürokratik düzenlemelerle ölüm olayını dene
tim albna almaya çalışmaktadırlar. Eski dönemlerde insanlar normal
şartlarda kendi evlerinde, akraba ve tanı dıkları arasında ölümü kar
şılıyorlardı. Günümüzde ise huzur evi, yaşlılar yurdu ve hastaneler
ileri derecede hasta olanlarla ilgilenmekte ve ölüm bunalımlarıyla
başa çıkmaya çalışmaktadır. Özellikle büyük kentlerde yaşayan birçok
ins an için ölüm daha yabancı bir yaşanb haline gelmiş olup, onunla
nasıl başa çıkılacağı da gitgide daha az bilinir hale gelmiştir. Ne ölmek
te olan kişi ne de ailesi ve yakınları ölüm yaşantisıyla uğraşmayı s ağ
layacak anlayış ve bilgiye sahiptirler. Hasta ve yaşlı insanlarla kişisel
ilişkilerin zayıflaması ve esasen iyileşmeleri mümkün olan hastaların
toplums al, duygus al ve teknik bakımdan terk edilmesi böylece onlar
açısından s evgi objelerinin yitirilmesi sonu cu ortaya çıkan bir tür sos
yal ölüm, fiziksel ölümü hızlandıran bir faktör olmaktadır. Artık ölmek
14
ÖLÜM, Ö LÜM ÖTESİ PS İ K O LOJ İ S İ ve D İ N
üzere olan kişinin ve ces edin çevresinde uzun geceler beklenmiyor. Ce
naze törenleri ünlüler haricinde çok az kişinin katılımına konu oluyor.
Ünlülerin cenazeleri ise alkışlar ve sloganlar eşliğinde bir şov, gösteri
ve gösteriş yarışına s ahne oluyor. Cenaze törenleri eski anlam ve öne
mini yitirmiş durumda; cenaze yemekleri masraflı, yersiz ve gereksiz
olarak kabul edilmeye başlandı. Es kiden törenin merkezinde yer alan
ölü, bugün duyguların toplums al hareketine bir düzen getirme yoluyla
acıya ve üzüntüye karşı mutlak korunması gereken hayatta kalanla
rın lehine olarak önemini yitirdi. Kucaklaşmalar ve hıçkırıklarla yapı
lan baş s ağlığı dilekleri zayıfl adı ya da biçim değiştirdi, bunun yerine
gazetelere ilan vermekle yetiniliyor. Böylece yas tutan kişiyi belirten
toplumsal işaretlerin yok olmasının yanı sıra, yas tutan kişi acısını di
ğerlerine bulaştırmaktan kaçınmak ve tek başına s essizlik içinde acısını
çekmek zorundadır. G eçmişte yası reddetmek s izi toplumun gözünden
düşürürdü; bu gün is e yası göstermek, sizi düşkünler, bulaşıcı hastalık
taşıyan kişiler, asosyaller içine s okar.8 Onun için bireysel olduğu kadar
toplumsal kavrayış ve yaklaşımlarımızda da ölüm hakkında yeni bir
bilinç geliştirme ve ins an onuruna yaraşır daha sahici bir ölüm algısı
oluşturma önemli bir ihtiyaç olarak kendisini ortaya koymaktadır.
Din ve Ölüm. Ölüm ve ölüm sonrası hayat dinlerin en önemli inanç
ve öğretileri arasında yer alır. İlahi dinler ölümü bir son değil, sons uz
hayatın başlangıcı için bir geçiş, yeni bir doğuş ve başlangıç olarak gör
müşlerdir. Dini bakış açısıyla hayatın kendi içinde, yalnız başına bir
anlamı yoktur; onu asıl anlamlandıran ölüm ve onunla başlayacak olan
ölüm ötesi bir hayattır. Dolayısıyla din dışı düşünce tarzları genelde
ölümü bir son, ötesi olmayan bir yok oluş ve hiçlik olarak görürken
din açısından ölüm s ons uzluğun kapısı ve insan da sonsuzluğa aday
bir varlıktır. "Süreklilik" duygusu kolay kolay ins an bilincinin dışına
atılamaz ve insan ondan yakasını kurtaramaz. Ölümü bilinçten kov
mak bir ölçüde mümkündür ama onu hiçe indirgemek katlanılabilir
bir şey değildir. Bu yüzden din dışı ve karşıtı düşünce tarzının bazı
örnekleri bakımından ancak "zaman", "bilinçler arası etkileşim" ya da
"maddenin sonsuzluğuna" duyulan inançla, ölümün getirdiği yokluk
tehdidinin uyandırdığı korku ve sıkıntının altından kalkılabilir. En çok
8
Thomas, Ölüm, s. 104.
15
GİRİŞ
ta, giderken iz bırakmak y a da b i r şeyler bırakmak, insanlığın ortak
tarihine katılıyor olmak, en c. zından başkalarında yaşıyor olmak ölüm
karşısında en büyük avuntudur.9
Ahiret inancı, İslam'ın temel es as larının başında gelir. Bu inanç ve
öğretinin esası, dünya hayatının bütünüyle sona ereceği ve Kıyamet
adı verilen ins anlığın yeniden dirilişinin gerçekleşeceği ve daha sonra
bu dünyada yapılan işlerin eksiksiz s orgulanıp, herkesin yaptıklarının
karşılığını eksiks iz alacağı sonsuza kadar devam edecek olan bir başka
hayat tarzını içermektedir. Çağdaş din karşıtı düşüncede is e, "ölüm,
benim dünyamın sonu ve kıyamet, yani dünyanın sonu iç içe geçmiş
durumdadır. Her şey bu dünyadır, bu dünyadadır ve bu dünyadan
ibarettir. Böylece, çağdaş düşüncenin ölümle ilgili tüm çözümlemeleri
"dünyevi" sınırlar içerisinde k alır; ölümden sonra bir şey olup olmadığı
vb, varlıks al ihtimaller açık bırakılmıştır. "Ontik olarak ne < öte dünya>
ve onun imkanı ile ilgili bir şeye karar verilmiştir ne de bu dünya ile
ilgili ." 10 Eğer varlığın bir s onu olacaks a o da bu dünyada gerçekleşecek
ve sonrası da bir hiçliktir. Bu yüzd endir ki, atom bombasının keşfi ile
birlikte, kıyamet mitolojik bir beklenti olmanın ötesine geçerek gerçek
bir olasılık haline gelmiştir. Artık kıyamet Tanrı'nın irades i s ebebiyle,
ins anın s uçu yüzünden ya da doğa yas alarının bir koşulu olarak ger
çekleşecek bir olay değildir. İns anın doğrudan doğruya kendi irades iy
le vereceği kararın sonucudur. 11
İslami öğretiye göre ölüm bu dünyada bütün canlı varlıkları ku
şatan evrens el, kaçınılmaz, mutlak zorunlu bir kanundur. (A l-i İmran
3 / 1 85; Enbiya 21 / 359 "Her nefis ölümü ta dacak tır Sonunda bize döndürü
leceksiniz" (Ankebut 29 / 57) Ö lüm herkes için kaçınılmaz s ondur ama
.
bitiş değildir. İns an " Allah' tan gelmiştir ve yine O'na dönücüdür" (Ba
kara 2 / 156; Hud 11 / 4; Fecr 89 / 27-28) . Ayrıca bu içinde yaşadığımız
dünyanın da bir sonu vardır fakat bu yok oluş yepyeni bir var olmayı
beraberinde getirecektir. Dünyanın ölümü yeni bir dirilişle( kıyamet)
varlığın sonsuza kadar sürüp gitmesinin başlangıcı olacaktır. Bireysel
9
10
11
Tımuçin, Afşar "Bilinç ve Ölüm",.a.g.d., s.34.
Bemasconi, Robert, "Felsefe ve Ölüm Kültürleri", (çev.E.E.Ç.), Cogito, Yaz 2004,
S.40, s.179.
Illich,Ivan, "Ölüme Karşı Ölüm" (Çev.E.E.Ç), Cogito, Yaz 2004, S.40,s.107, 118.
16
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ v e D İ N
anlamda da ölüm, v arlığın ya da ruhun geldiği kaynağa, asıl sahibi
ne geri dönmesi ve yaşamın bir başka boyutta v arlığını sürdürmeye
devam etmesidir. Ölüm mümin için ne kaçılacak bir " sonsuz bunalb
kaynağı", ne de unutulup bir kenara. ahlacak fantazyadır. Ölüm sonrası
hayat, bu dünyadaki hayat kadar somut ve aşikardır, ikisi arasında bir
devamlılık v ardır ve ölüm ikisi arasında bir ge çittir.
İslam inancına göre, ilahi bildiri ve öğretilere uygun şekl ide yaşa
yıp iyi işler yaparak ömrünü tam amlayan inananlar için ölüm sonrasın
da sonsuz bir mutluluk, ilahi buyrukları reddederek kendi dürtülerinin
ve benmerkezci düşüncelerinin yönlendirdiği yaşam tarzına saplanıp
kalan inkarcılar için ise şiddetli a cı ve azaplar v ardır. Ölüm sonrası bu
iki farklı yaşam süre ci Cennet ve Cehennem kavramları çerçevesinde
ifadele ndirilmiştir. Ölüm mümin için sadece zulüm ve yaradılışı boz
maya yönelik günahlar işlemişse korkutu cudur. İnanmış, Allah rıza
sına uygun iyi ve güzel iş ve davranışlar gerçekleştirmiş kimseler için
ölüm dosta v arışhr (Fe cr 87 / 27-28) . Kuran-ı Kerim, 'hayat ve ölümün
insanlardan hangisinin daha iyi ve güzel işler başaracağının denenip
sınanması için yaratıldığını' haber vermektedir (Mülk 67 / 2) .Böyle ce
hayat, değerlerin keşfe dilmesi, güncelleştirilmesi ve böyle ce iyilikle
rin, güzelliklerin geliştirilip çoğalhlması için bireylere fırsatlar sunar.
Ölümle başlayan süreç ise bütün bu yapılanların de ğerlendirildiği ve
karşılıklarının verildiği sonsuz bir yaşamı barındırır.
İslam kültüründe ölümün izi ve kabirler de korkutucu de ğildir.
Mezarlar evlerin kıyısında, dirilerle yan yana ibret verici lev halar ha
linde kendilerini gösterirler. Mezarlardan hortlak çıkmaz, dolayısıyla
mümin için kuzey ülkelerinin o derin korku edebiyatının bir anlamı
yoktur. İyi insanların kabrinin ne denli küçük ve mütev azı de olsa çev
reye huzur ve ferahlık verdiğine, kötülerin kabrinin ise ne denli büyük
ve muhteşem de olsa tiksinti, soğukluk ve kaçma hissi uyandırdığına
inanılır. Kabrin küçük ve sevimli olanı makbuldür. Dev asa kabirler boş
ve anlamsız bir gurur hissinin dışa yansımasından ibarettir. İbret al
mak, ölümü ve ötesini hatırlamak için mezarlar ziyaret edilir. Ölüm
çeşitli dini törenlerle anımsanan, içselleştirilen bir şeydir ama bu içsel
leştirme günlük hayabn ana uğraşlarından ve zevklerinden vazgeçme
anlamına gelmez. Ölünün arkasından aşırı tepkiler göstermek, bağırıp
GİRİŞ
17
çağırarak ağlamak bilinçli bir mümine yakışmayan ve uzak durulması
gereken bir davranışhr (Buharf, Cenfüz 36,38,39; Menakıb 8; Müslim,
İman 1 65) . Mümin için yaşam ölümle iç içe dir ve doğaldır, ancak bu
durum, ölümü iste me nin ya da ölüm peşinde koşmanın iyi bir tavır ol
duğu anlamına gelmez. Hayat ciddi bir iştir ve ancak gerektiğinde ölü
me gidilir. İnsan oğlu şu kısacık hayabnda en yakınlarını kaybetmekten
sakat kalmaya, tecav üzden iftiraya kadar bedensel ve ruhsal pek çok
acıyı tadabilir. Hz. Peygamber de oğlu İbrahim'i çok sevmiş ve yavru
cak öldüğünde gözyaşı dökmüştür(Buharf, Cenfüz 43; Müslim, Fedail
62) . Acısı ne olursa olsun sıkıntılı bir hayat yaşayanlara tavsiyesi şu
olmuştur: "Başa gelen bir sıkıntı sebebiyle h içbiriniz ölmeyi istemesin! Eğer
ölümü arzulatacak kadar b üyük b ir acıyla kıvranıyorsa: 'Ey Rabbim! Yaşa mak
benim için hayırlı oldukça yaşat beni! Ö lüm b enim için hayırlı olduğu zaman
canımı al!' desin"( Buharf, Merda 1 9, Daav at 30; Müslim Zikir 10) Aynı
şekilde, bir müminin ölümü istemesi, ölüm kendiliğinden gelme den
önce de öleyim diye dua e tmesi, temennide bulunmasını doğru bir dav
ranış olarak görmemiş ve yasaklamışhr.(Buharf, Temenni 6; Müslim Zi
kir 1 0, 13) Kısacası, samimi bir mümin için ölüm, hayabn içinden çıkıp
gelen, alabildiğine tanıdık bir gerçektir. Ona hazırlıklı olmak ve ondan
ibret almak gerekir. Onu sakin bir ruh hali ve tevekkülle karşılamak en
doğrusudur. Bu sakin ve mütevekkil tavır, yaş amı sevmemekte n değil,
hayabn ölümle bir anl am kazandığına inanmaktandır.12
Ölümün kaçınılmazlığına ve ölüm sonrası yeni bir hayabn de vam
lılığına yönelik çok sayıda vurgunun, bir Müslüman'ın bireysel ve top
lumsal davranışlarının düzenlenme sinde çok önemli yönle ndirici e tki
ler yapabildiği bir gerçektir. Bu etkinin sınırı elbette ki, kişilerin ahiret
bilinci ve dini değerleri kendilerine mal etme, içselleştirme düzeyleriyle
oranblı şekilde çeşitlilik göstere ce ktir. Hangi seviyede olursa olsun bir
Müslüman'ın dünya g örüşü, yalnızca bu dünyanın gerçekleri ile sınırlı
kalmayıp, ölüm sonrasını da içine alan bütüncül bir bilinç olarak şekil
lenmekte dir. Dolayısıyla ölüm düşüncesi, dini bakış açısının ayrılmaz
bir unsuru, ölüm sonrasına yönelik kaygı ve ge rilim dini dav ranışların
etkili bir motiv asyonudur. Bir Müslüman' dan ideal olarak "hiç ölmeye12
Aykut, A.Sait, "Ölüm:Aşk ve inanç Renginde", Cogito, Yaz 2004, S.40., s.207-209.
18
ÖLÜM, ÖLÜM Ö T E S İ P S İ K OLOJİSİ ve D İ N
cekmiş gibi dü nya için, yarın ölecekmiş gibi ahiret için" hazırlıklı bir tutum
geliştirmesi beklenir.
Buna göre ölüm, üzerinde ciddiyetle düşünülmesi, ibret alınması
ve sonuçta da ölüm ötesine yönelik bir dikkat ve bilinçlilikle hareket
edilmesi gereken bir olgu olarak anlam ifade eder. Bir müminin ölüme
yönelik bu tutumlara sahip olması dini gelişmenin en önemli görevle
rinden birisidir. Bu yüzden "ölümü çokça hatırlamak" (Zühd 4;Nesfil,
Cenfü z 3; İbn Mace, Zühd 31), "ölüme hazırlıklı olmak" ( Buharf, Ve
saya 1, Rikak 4; Tirmizi, Zühd 3) fakat aynı zamanda hayatın de ğerini
de bilmek (Buharı, R ikak 3; Tirmizf, Zühd 25) gerekmektedir. Dünyaya
yönelik istek ve arzulara gömülere k ölüm düşüncesinden uzaklık ve
öte dünyaya hazırlıksız yakalanma aklı başında bir müminin hayat tar
zı de ğildir. Bütün bu açıklamalarda asıl amaç, dini bilinç ve yaşayışın
güçlenpirilmesi, ilahi hede flere uygun şekilde bir Müslüman'ın haya
tının dönüştürülmesi ve düzenlenmesidir. Bu anlamda ölümün v arlı
ğının güçlü bir e ğitici / öğretici e tkisi v ardır ve bunun gözden uzak
tutulması düşünülemez.
İslam gelene ğinde ölüm en çok sufiler tarafından üzerinde konuş
ma ve değerlendirmeye konu e dilmiştir. Sufi anlayış açısından ölüm
güzeldir çünkü o beden zincirinden kurtulma, mutlak varlıkta fani
olma ve R ahman' a kavuşmadır. Son ne fes, Hakk' a giden yolda bir tür
taç giyme merasimi, ya da "düğün gecesi(şeb-i arus) de ğil midir? Can
uçar, ruh cesedi terk e der; artık yeni bir başlangıcın tüm güzellikleri
ne kapı aralanmıştır.13 Sufi düşüncede ölüm önce iki farklı anlama ge
lir: Birincisi olan ruhi ölüm, ilahi yansıma ve kalbi açılışl arın bitimini,
her tür mahrumiye t ve perdelenme halini ifade eder. İkincisi ise nefsin
ölümü olup, bedenin arzularına köle olmaktan kurtuluşu ifade e der.
Böylece, kim tutkularına köle olmazsa nefsini öldürmüş ve kendi ışığı
ile özünü yeniden diriltmiştir.14 Bu olumlu yaklaşım içerisinde İslam
Tasavvuf geleneği ölüm olgusunu, dini / manevi gelişimin ilerletilme
sinde sistemli ve etkili bir yöntem olarak kullanmıştır. Derin bir şe13
14
El-Hakim, Sua.d, el-Mu'cemu's-SUfi el-Hikıne Fi HudO.di'l-Kelime, Beyrut 1981,
s.1028; Aykut, "Ölüm:Aşk ve İnanç Renginde", a.g.d., s.200.
El-Hafeni, Abdu'l-munim, Mu'cemu'-1-Mustalahati's-SO.fiyye, Beyrut 1981, s.250;
Aykut, a.g.d., s.200.
19
GİRİŞ
kilde "ölümü hatırlama" ("tezekkürü'l- mevt) ve "ölümü düşünme"
(tefekkürü'l- mevt) sufi e ğitimin ne re deyse ayrılmaz bir parçasıdır. Bu
yüzde n " ölümle bağlantı kurma" ( "rabıta-i mevt") uygulamasının çoğu
tarikat eğitiminde yer aldığı görülmekte dir. Burada yapılmak istenen
ölüm te crübesi teknikleri oluşturarak ölüme hazırlık yapma ve kişisel
bir dönüşüm sağlamadır. Sufiler arasında, Hz. Peygamber'e ait bir ha
dis olduğu kabul edilen "ölmeden önce öl ünüz" sözü çok kabul görmüş
ve yaygınlaşmıştır. Bu söz genel olarak köklü bir ruhsal de ğişim ve
arınmayı sağlayacak zorlu ve çileli bir hazırlık uygulamasına girişme
olarak anlaşılır. Sonuçta kişisel arzu ve alışkanlıkl ardan kurtulmuş, her
türlü be densel bağdan özgürleşmiş, ilahi erdemlerle ahlaklanmış bir
kişilik yapısının or taya çıkması amaçtır. Bu sürece "iradi ölüm", "gö
nüllü ölüm"(mevt-i ihtiyari )denilmiştir. "Bu fa ni dünyada b ir yabancı ya
da yolcu gibi ol ve kendini kab ir ehli arasındwsay anlamındaki bir hadis,
çoğu sufi yazarların te fekkürü'l-mevt bölürrfünde yer alır.15
"-
15
Zarcone, Thıerry " Tasavvufta Ölüm Deneyimi ve Ölüme Hazırlanma. Türkiye
Nakşibendileri Örneği", Yay. Haz.Gılles Veinsteın, Osmanlılar ve Ölüm, 1Ietişim
Yayınları, İstanbul 2007, s. 163-185.
Birinci Bölüm
ÖLÜM VE
ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ
GİRİŞ
Varoluş ve ölüm, tüm insanların müşahe de sine açık iki gerçeklik
alanıdır. Biri diğeriyle anlam kazanan ve bütünlenen, dünya gerçe ğinin
iki boyutud ur. Ölüm en az hayat kadar insanların derin ilgi, te crübe
ve düşüncelerine konu olan bir olaydır. Şüphe siz ölümün doğrudan
doğruya te crübesi yapılamaz; doğum gibi o da te crübeye sığ maz. Çün
kü ölüm, bilimse l anlamda her tür tecrübenin sonudur; o yaşa nan bir
te crübe de ğil ancak dışarıdan müşahede e dilip farkına v arılan objektif
bir bilgi konusudur. Bu bakımdan, ölüm hakkında ancak müşahede ve
tasavvura dayalı bir yolla bilgi temin edilebilir. Yani ölümü yalnızca,
insanların onu tasavvur ettikleri ve başkasının ölümü karşısında etki
lendikleri tarzda az ya da çok tanımak mümkündür.
Ölümle ilgili müşahe de ve düşünceler insanlık tarihi kadar e skidir.
Çağlar boyu düşünürler, şu ya da bu anlamda ölüm gerçe ği ile hesap
laşmak zorunda kalmışlardır. Antik Yunan döneminde Epikti r, ölümle
ilgile nmeyi hayatın tadını kaçıran gereksiz bir durum olarak görür ve
onun doğurabilece ği endişeyi aşmak için bir tür "maskeleme" gayreti
ne girişir.1 Buna karşılık Eflatun için ölüm, hayahn gerçek anlamı ve tek
1
Bkz. Weber, Alfred, Histoire de la Philosophie Europeenne, Paris 1905, s. 134-136.
22
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKO LOJİ S İ ve DİN
gaye sidir.2 Genel ol;:ı.rak İslam düşüncesinde, ölümün her zaman aşina
bir yüzü vardır. Ölüm şuuru ve ölüm ötesine hazırlık endişesi, çoğu
Müslüman düşünürler gibi, Muhasibi'nin önemli e serlerinin hareket
merkezini teşkil eder.3 İbn-i Sina, "Ölüm Korku sundan Ku rtu luş" isimli
risale sinde hemen her insanın ölüm karşısında hissettiği çeşitli korku
ve e ndişelerin çıkış noktalarını gös terme kle kalmayıp, bunlardan kur
tulmak için gerekli olan düşünce ve tutum de ğişikliğini de ortaya ko
yar.
Geçen asırlarda olduğu gibi, çağımızda da ölüm insan şuurunu
meşgul etmektedir; nitekim bu, v aroluşçu filozofların en çok irdeledik
leri bir kavramdır. Bununla birlikte, insan ilimlerinin bu konuyu e le
almaları nispeten yenidir. Uzun bir zaman ölüm konusunda suskun
kalan çağdaş bilim ancak altmışlı yıllardan sonra konuya e l atmış ve
incele me lerini bu alana da yaymıştır.
ÖLÜMÜN ANLAMI
Evrensel bir gerçek olan ölüm, kendisiyle müşahede ya da düşün
ce pHl.nında karşılaşan her insanda belli bir tepkiyi açığa çıkarır. İlk na
zarda ölüm insana tabi! bir olay gibi görünse de, herkes böyle bir ger
çek karşısında kendisini kolayca boyun eğmeye hazır hissetmez. Her
insanda içgüdüsel olarak v arlığını hissettiren, "hayatını koruma" ve
"sonsuza kadar yaşama" dürtü ve arzusu, hayatın önünü çelen ölüme
karşı gösterilen tepkilerin ilk ve derin kaynağını teşkil eder. Bu tepkiye,
otomatik ve psikolojik ifade şekilleri kadar, şuurlu benlik seviyesindeki
yapılanmalar da katılırlar. Ölüm karşısındaki tepkiyi herkes, hayata
karşı kendi tavrına göre gösterir. Bu kişisel tavrın belirlenmesinde dinf,
tıbbi', iktisadi ve ideolojik de ğişik etkiler altında sosyal ve kültürel çev
renin ölümü çevrelediği kavramların, tenkitçi hükümlerin veya duygu
sal de ğerlendirmelerin büyük rolü bulunmaktadır.
2
3
Platon, Phedon (Oevres completes içinde), Paris 1 950,l, 764-856
Bkz. Haris el-Muhıisibi, er-RH\ye, Kahire 1970, s. 155-162; aynca bkz., Aydın, Hüse
yin, Muh1lsibi'nin Tasavvuf Felsefesi, Ankara 1976, s. 38-41 .
ÖLÜM VE Ö LÜM ÖTESİ P S İ KO L OJ İ S İ
23
Varoluşçu bir bakış açısıyla hay at ve ölüm birbirine bağımlıdır;
aynı anda v ardır, birbirine ardışık olarak de ğil; ölüm, hayatın perdesi
altında sürekli olarak sesini duyurmakta ve yaşantı ve davranış üze
rinde büyük etkide bulunmaktadır. Dolayısıyla ölüm ilk endişe (ank
siyete) kaynağı ve bu sıfatla ilk psikopatoloji kaynağıdır.4 Bu bakım
dan denebilir ki, v aroluşa verilen anlam ölüme yaklaşımı belirlerken,
ölüm de insanın hayat ve v aroluş karşısındaki tutumunu etkilemekte
dir. Ölümle ilgili tutumların anlaşılmasında bu k arşılıklı ilişkinin göz
önünde bulundurulması gerekmekte dir.
İnsan için ölüm ne kadar tabii ise, o kadar da musibet olarak
gözükmektedir. Bu noktada psikolojik bir çelişki yaşanmaktadır; aynı
anda hem ölümün v arlığı kabullenilmekte fakat hem de ondan kur
tulmak istenmektedir. Esasen bilinç dışımızda ölüm asla ke ndimiz için
olası kabul edilme mektedir. Bilinç dışımız için bu dünyadaki yaşantı
mızın fiilen sona ermesi tasavvur e dilemez bir şeydir ve e ğer yaşamı
mız sona ermek zorundaysa, bu son her zaman dışarıdan birinin kötü
niyetli müdahalesine atfe dilebilir. Daha basit bir deyişle, zihnimizin
bilinç dışı bölümüne göre yalnızca öldürülebiliriz; doğal bir nedenden
veya yaşlılıktan ölmemiz düşünüle mez. Bundan yola açarak ölümün
kendisi kötü bir eylemle, korkutucu bir olayla, hatta misille meyi ve ce
zalandırmayı gerektiren bir durumla ilişkilendirilir.5 Açıkçası, ölümü
inkar eden de ve yine onu kabul eden de aynı şuurdur. İnsan şuuru ölü
mü, "yok olma" olarak inkar e diyor, fakat büyük ve önemli hadise ola
rak da onu kabul e diyor.6 Elbette bu ölümü tanımama, onu yok sayma
değil, f akat onu aşma ve telafi etme iste ğidir. Ölümün insan şuurunda
uyandırdığı bu çe lişkili gerçeği dikkate almaksızın, ölüm karşısındaki
tutumları ve bunların din ile olan muhtemel ilişkilerini anlamak pek
mümkün olmayacaktır.7 Çünkü "ölüme boyun e ğme" ve ona itiraz
etme tavırları çoğu zaman aynı anda canlanmaktadır.
4
5
6
7
Yalom, Irvın, Varoluşçu Psikoterapi, (çev. Zeliha İyidoğan Babayiğit) Kabala Yayı
nevi, İstanbul 1999, s.51-52.
Kübler -Ross, Elisabeth, Ölüm ve Ölmek Üzerine (çev. Banu Büyükkal) Boyner
Holding yay., İstanbul 1997, s.24-25.
Morin, Edgar, L'Homme et la Mart dans l'Histoire, Paris-Correa, 1951, s. 15.
Vergote, Antoine, Religion, Foi, Incroyance, Bruxelles 1983, s. 62 .
24
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ ve DİN
Gere k ferdin şuuraltında gerekse toplumun kültürü seviyesinde
ölüm hiçbir zaman basit bir olay olarak anlaşılmamıştır. Her devirde
insan, kendi hayatı gibi ölümün de basit tabiliğini reddetmiş ve dünya
ya gelen kimseye bir isim vererek, ölümü ayin ve merasimlerle kuşata
rak, ona sembolik bir anlam vermiştir. Müşahe de lerin uzanabildiği en
e ski zamanlara kadar gidildiğinde karşılaşılan sembolik işaretler, ölü
mün basitçe bedenin ölümüyle e şzamanlı olmadığı şuurunu ispat e t
mektedir. Hayatın tabii düzenini aşma şuuru, bütün kültürlerin ke ndi
siyle uğraştıkları temel mesele olmuştur8 Ferdf ve kolektif şuur dışında
ölümle ilgili sembolik bağlantılar ve anlamlar, ölüm ötesine dönük gizli
bir şuurun v arlığını ortaya koymaktadır. Burada ölüm saldırma, iğdiş
e tme, bozma; yola çıkma, yolculuk; istirahat, uyku; ikinci karşılama;
yeniden doğuş ... gibi manalar ifade etmekte dir.9
Ölümün anlamının, bir kültürden diğerine, devirden devire nispi
olarak değiştiği görülmekte dir.10 Geleneksel kültürler ölümü bir son
olarak de ğil, yeni bir hayatın başlangıcı olarak görmüşler; hayatı, dah a
sonra bir başka v aroluş biçimiyle yer de ğiştire ce k bir sürekliliğin parça
sı olarak kabul etmişlerdir. İlkeller, her ölümün dış bir irade v asıtasıyla
gerçekleştirilen kötü büyünün eseri olduğunu düşünürler. Zamanla
hiçbir şeyin ebedi olmadığını pekala müşahede edebilirler. Fakat bu
kolektif kaderi büyücülerin, kötü niyetli atalarının veya düşman kutsal
güçlerin öne mli rol oynadıkları özel mutsuzlukların bir sonucu olarak
görürler. Onların nazarında ölümsüzlük normal bir hal, hatırasını bir
e fsanenin intikal ettirdiği, muhtemelen fizik veya ah lakı herhangi fe la
ket sonucu kaybolmuş bir haldir.11
Çağdaş Batı kültürü ise, ilahı dinlerin bildirdikleri ölüm ötesi ha
yatla ilgili inançlara karşı büyük bir şüphe geliştirmiştir. Eski dönem
lerde ölüm, Tanrı'nın bir çağrısı, ilahi takdirin belirlediği ecelin son bul
ması ya da mukadderat idi. Günümüzde ise ölüm "doğal" bir olaya,
bir doğa gücüne dönüşmüştür. Doğal ölümün tarihi, ölüm karşısında
verilen mücadelenin tıbbileşmesinin tarihidir. Ölümün tıbbileşme si
8
9
10
11
Vergote, a.e., s. 63-64.
Godin, Andre, "La mort a-t-elle change?" (Mort et Presence, Bruxelles 1971, kitabı
içinde), s. 245.
Bkz. Aries, Phillippe, L'Homme devant la mort, edt. Seuil, Paris 1977.
Fabre-Luce, Alfred, La mort a change, Paris 1966, s. 80-l03.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ Sİ
25
aracılığı ile sağlık hizme tleri diğe r tüm inançları dışlayan bir dünya
dini haline getirilmiştir; bu dinin kuralları zorunlu derslerde öğretilir
ve ahlaki çerçevesi, çevrenin bürokratik yeniden yapılandırılmasına
uygulanır. Çok yakın bir döne mde ortaya çıkmış olan "doğal ölüm"
imge si, ileri bir yaşta ama henüz sağlıklıyken, lıbbi gözetim allında
öle ce ğimize yöne lik bir beklenti, bir idealdir Dolayısıyla ölüm ancak
sağlıksız ve yaşlı kişide doğal görülme kte bunun dışında her ölüm "za
mansız" ya da "gereksiz" olarak nitelendirilmektedir. Arlık ölümün
sebebi doktorun tanımladığı belirli hastalıkların sonucudur. Ölüm kav
ramı allında değerlendirile n genel doğa gücü, klinik ölüme ne den olan
bir dizi özel etkene dönüşür.12 Bu yüzden çağdaşlarımızın birçoğunun
nazarında ölüm, kaçınılmaz bir son ve varoluşun yok oluşu anlamını
taşımaktadır. Böyle bir anlayışın uyandırabile ceği hayalın anlamsızlığı
ve ölümün ürküntü verici yüzüne karşı durabilmek için yeni psikolojik
dayanaklara ihtiyaç duyulmuştur. Çağdaş kültür şimdilik kişiler arası
cinsellik ve aşk ilişkilerine verdiği birinci derecede önem ve anlam ile
bu yeni dayanak noktasını sağlamış gözükmektedir. Godin'in ifadesiy
le; "ke ndisiyle sürdürülen sevgi dolu bir ilişki v asıtasıyla anlamlı bir
başkası tarafından dev am e ttirilmiş olan v arlık ve ölüm, şahsi ölümün
kabulüne hazırlayan tecrübe haline gelmektedir."13 Böylece, günümüz
de s anki her şey fani de ğilmiş gibi, ya da sev diklerimiz hiç ölmeyecek
miş gibi yaşanan bir hayat tarzı sürüp gitmektedir.
Kişi için ölümün anlamı hem kişisel hem de sosyo-kültürel pek çok
belirleyiciye bağlıdır. Ölümün anlamı, ölüm olayının yaşanmasına de
ğil daha çok ölüm olgusu karşısındaki duygulara ve yorumlara bağlıdır.
Ölüm kimileri için bedensel yaşamın sona ermesi ve yeni bir yaşama,
başka bir dünyaya geçiştir. Kimileri daha önce ölmüş sevilen bir kişiye
kavuşma, onunla yeniden birleşme inancını dile getirmektedir. Bu her iki
anlayışta da ölüm daha iyi bir v aroluş durumuna geçiş olarak görülmek
te dir ve daha çok dini inançlara bağlı bir düşünce şeklidir. Buna karşılık
ölümü bir son, hiçlik, yok oluş, kişiliğin sona ermesi olarak görenler de
v ardır. Böyleleri için ölüm, yaşamı ve ilişkileri kesen, bozan, sona erdiren
bir "''düşman", "zalim bir efendi" anlamına gelmektedir.
12
13
Aries, L'homme devant la mort, , s.109-112; Illich, Ivan."Ölüme Karşı Ölüm" Cogi
to, Yaz 2004, S.40,s.107, 114, 119;
Godın, a.g.e., s. 250.
26
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ ve D İ N
HAYAT DEVRELERİ NE GÖRE ÖLÜMÜN ANLAMI
1.
Çocuk ve Ölüm
Çok erken yaşlardan itibaren çevresindeki canlı v arlıkların ölümü
nü müşahede eden çocuğu ölüm fikri çok meşgul e der. Araşhrmacılar,
çocukların ölümle olağanüstü bir şekilde ilgili olduklarını görmüşler
dir. Çocukların ölümle ilgili kaygıları çok yaygındır ve yaşanh dünya
larında geniş kapsamlı bir etki yarahr. Bu kaygının çok erken yaşlarda
başladığı kabul e dilmektedir. Üç yaşındaki bir çocukta ölümün bir kor
ku ve olasılık olarak öne mli etkiler doğurmaya başlamış olduğu kayde
dilmektedir.14 Fakat çocukta nesnel zaman dünyasına tam olarak kahl
ma henüz mümkün olmadığından bu durum onun ayrılma ve ölümle
ilişkisini zorlaştırır. Çocuk, önemsiz ayrılıkların ölümü çağrışhran et
kilerinden gözlemci bir yetişkinin düşündüğünde n daha fazla yarala
nabilir, önemli ayrılıkların etkilerinden ise yetişkinin d üşündüğünden
daha fazla korunmuştur. Ölüm çocuk için büyük bir gizemdir ve en
önemli gelişimse l ödevlerinde n biri çaresizlik ve yok olma korkularıyla
başa çıkmadır. Fakat gene llikle ölüm fikri çocuğun v aroluşu dışında
kalmaktadır. Çocuğun ölümle bağlantısı duygusal bir tepki seviyesin
den öteye pek ge çmez. Çocuk, yaşadığı bu hayatın bir sonu olduğunu
idrak edemez ve insanların ölümle hayatlarının sona ere ceğini zihnin
de tasarlayamaz. Çocuk çoğu zaman ölümü "ge çici" bir durum ol arak
görür; onun zihninde ölüm bir uyku, etkinlik azalması, ya da ertelenen
canlanmadır ve bu nedenle anne veya babasının ölümünü, onu yeni
den görme şansının bulunduğu ge çici bir "ayrılık" olarak algılar. Bir
yakınının ölümünü müşahede etmesi veya ailesinden birinde n bu ola
yı işitmesi ya da buna benzer bir durum onun için bir fırsat meydana
getirir. Fakat her durumda ölümün onda uyandırdığı, sırf bir duygu
olarak kalır. Erke n yaşlarda çocuğun ölüm tasavvuru, ebedf yolculuk
veya hayatın sona ermesi manalarını içine almaz; aksine, hayat gerçe
ğinden çıkarılmayan bazı unsurları ihtiva eder. Çocuk nazarında ölüm,
"ceza", "hastalık", "olağanüstü hadise", "uyku", "yolculuk", gibi ma
nalara işaret e der.
14
Bkz. Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.129-132, 144; Çileli, Meral "Ölüm", Onur, Be
kir, Gelişim Psikolojisi, Verso Yayınları, 2 .bas., Ankara 1991,s.209.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O LOJ İ S İ
27
Çocuğun ölüm fikrini kabullenme si kısa zamanda ve kolay gerçek
leşmez; yav aş yav aş ve belli bir sıra tertibi içerisinde onu kendisine mal
eder. Ailevi etkilerin bu sırayı de ğiştirmede büyük bir etkisi olmadığı
müşahede edilmektedir. Dini' açıklamalar, daha önce çocuğun geçmi
şinde olumlu veya olumsuz olarak yönlendirilmiş psikolojik kavrayışı
gözle görünür şekilde de ğiştirmeksizin, "yolculuk", "seyahate çıkma"
veya "kapıp götürme" gibi diğer se mbolik algılama biçimleriyle üst
üste gelirler.15 7-8 yaşından önce ölüm çocuğun benliği ile zaruri ola
rak ilişkili de ğildir; her insanın ölümlü olduğu gerçeğini idrak edemez.
Yaşlılık ile ölüm arasında bir bağ kurmakta da güçlük çeker. Bütün
canlılara şamil, hayatta mündemiç bir ölüm fikrine on yaşından önce
ulaşılamadığı anlaşılmaktadır. Ancak 14-15 yaşlarına doğru ye tişkinler
seviyesinde ve hakikatine uygun bir tarzda ölüm fikri gelişmektedir.
Böyle ce, çocuğun zihninde tasarlanan ölüm kavramının şu gelişim sı
rasına göre üç bileşeni olduğu tespit e dilebilmekte dir:
•
Uyku ve yolculuk olarak ölüm,
•
Dışarıdan benimsetilmiş köklü kişise l de ğişme olarak ölüm,
Hayah n kaybedilmesi olarak ölüm.1 6
•
Küçük çocuğun ölüm karşısındaki tepkisi, "korku ve sıkıntı" tar
zında kendisini gösterir. Ölüm çocukta, diğer ölümlü şeylerle kurduğu
ilişkiler, başkası için ölüm dilekleri dolayısıyla hak edilen bir "misille
me korkusu" uyandırabilmektedir. 7 yaşına doğru, ke ndisinin ölümü
ihtimalini düşünmezden önce, çocuğun ölüm fikrine hakim olan duy
gusallık bir "ayrılık endişesi"dir. Çocuk ölümü kendi şahsıyla ilişkiye
ge çirecek duruma geldiğinde hakim tepkisi arhk, "saldırganlık kar
şısındaki sıkınh" şeklinde kendisini gösterir. Ölüm olayının çocuğun
te crübesi içerisinde göründüğü tarz her ne olursa olsun, onu güç duru
ma düşürür. Bu durum onun, dünyada her şeye gücü yeten ni ye tlerin
hakim olduğu sanısını altüst eder ve onu bu tür bir sebe p öncesi açık
lamayı, dünyadaki işlerde kazalara bağlı unsurların varlığını kabullen
mek suretiyle, de ğişmeye zorlar.
15
16
Portz, Alex, "Le sens de la mort chez l" enfant" (Mort et Presence) içinde, s. 158.
Portz, a.g.e., s. 156.
28
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ ve DİN
Denebilir ki, çocukların ölümle başa çıkma stratejileri her zaman
inkar temellidir; öyle görünüyor ki hayat ve ölümün açık gerçekleri
ne katlanarak büyüyemiyoruz. Önce çocuk sonra yetişkin olarak özel
olduğumuzu düşünüyoruz. Hayatın başlangıcından itibaren güçlü ha
rekete geçiriciler ve aynı zamanda ebe di hizmetçiler olan ve kendimi
zi başkalarını bekleyen kaderden kurtaracak bir dış güç olarak "nihai
kurtarıcı" nın v arlığına inanıyoruz. Çocukların ölüme karşı bağışıklık
ları olduğu, küçüklerin ölmeye ceği, ölümün yaşlılarda görüle ce ği ve
yaşlılığın da çok uzakta olduğu tesellileri ile büyüyoruz.17 Bu ve ben
zeri savunma mekanizmaları ile büyüyen çocuklarda gerçekçi bir ölüm
kavramı oluşması, dolayısıyla ölümü kabullenmeleri ve katlanmaları
kolay bir durum değildir. Bu yüzden, çocukların ölüm konusundaki
e ğitimleri hususunda uzmanlar arasında ciddi anlaşmazlıklar v ardır.ıs
Bazıları, çocuklara ölümcül bir hastanın bulunduğu evde kalmalarına
izin verilmesi, konuşmalara, tartışmalara ve yaşanan korkulara dahil
edilmeleri, ölümle ilgili sorularına gerçe ğe uygun ve onlarm anlaya
bile ce ği cev aplar verilmesi gerektiğini dile ge tirmekte dirler. ı9 Onlara
göre bu yaklaşım, onlara yas tutarken yalnız olmadıkları duygusunu
verecek ve sorumluluklarla yasın paylaşılması onları avutacaktır. Böyle
bir yaklaşım, çocukları yav aş yavaş hazırlar ve ölümü yaşamın bir par
çası olarak görmelerine yardımcı olur.
2. Genç ve Ölüm
Çocukluğun son döneminden itibaren ölüm düşüncesinin sınırları
genişlemeye başlar ve ölüm ötesi hayat zihni çokça meşgul eder. On
yaş dolaylarında çocuk, yalnızca ölümün bir son olduğunu anlamak
la kalmaz, kendisi de içinde olmak üzere her canlı yaratığın de ğişmez
kaderi olduğunu kavrar. Böyle ce ergenlik dönemine girildiğinde, kişi
n in bizzat kendi ölümü merkezi bir ilgi ve kaygı konusu haline gelir.
17
18
19
Kübler-Ross, Ölüm ve Ölmek Üzerine, s 29-30
Yalom, Varoluşçu Psikoterapi s.129, 160-162. Aynca bkz.Dolto, Françoise, Ölümü
Nasıl Anlatmalı / parler de la mort (çev.A.Tarcan- U.Yönten) Ark Kitapları, Özgü
yay., İstanbul 2004, s.33-45
Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.179-182
ÖLÜM VE Ö LÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ
29
Erge n ölümü, sade ce bütün insanların v aracağı son durak olarak de
ğil, fakat apaçık zaruri bir yarablış kanunu olarak idrak etmeğe başlar.
Bu idrak tarzının başlangıcı ergenin kendi zab, v arlığı ve benliğidir.
Onu kendi zatının ölümlülüğüne inandıran düşünce tarzı genişleyip
derinle şerek, kendi zab da dahil, ölümün bütün insanların ve bütün
kainabn başına gelecek olan tabii bir hadise, sıradan bir olay, bir yara
blış kanunu olarak düşünmeye sevk e der. Genelleşmiş olan bu ölüm
telakki ve düşüncesi, ölüm karşısında duyulan sıkıntıyı ortadan kaldır
maz, aksine daha fazla tahrik e der. Bazı psikologlar ilk defa ciddi ölüm
korkusunun 11 yaşında belirdiğini müşahede etmişlerdir.20 Ülkemizde
15-17 yaşlarındaki liseli gençle r arasında yapılan bir ankette, ölüm ve
ölüm ötesiyle ilgili düşüncelerin, ön sıralarda gelen ilgi ve kaygı ko
nusu olduğu görülmekte dir.21 Gençlerin % 40'a yakınının, acı çekerek
ölme k, dünya sav aşı ve ölüm sonrasıyla ilgili sürekli korkuları v ardır.
A.B.D. de bir grup üniversite öğrencisi üzerinde en yaygın korkuyla il
gili olarak yapılan bir çalışma, ölümle ilgili korkuların bu gençlerde son
dere ce önemli olduğunu göstermektedir. Bu ve benzeri veriler dikkate
alınarak diğer yaş gruplarına göre ergenlerin daha yüksek ölüm en
dişesi gösterme e ğilimi taşıdıkl arı22 değerlendirmesi yapılabilmektedir.
Gençlerin ölümden korkmalarının birçok sebebi vardır. Normal olarak
genç insanda hayata dönük ilgiler ve uzun emeller bir coşkunluk içe
risinde v arlıklarım hissettirirler. Genel olarak, ölümle şahsf v arlığının
sona ere ce ğini ve hayatin zevklerinden mahrum kalacağını düşünmesi,
gencin ölümü korku ve sıkınb ile karşılamasına yol açmaktadır.Çe şitli
vesilelerle farkına v ardığı ölüm olgusunu genç insan,tüm hayallerini,
planlarını, gelecek umutlarını tehdit e de n bir konumda algılamaya
başlar.Bu tehdit edici algılama biçimi genci kaygıya, ruhsal saplanb
ve zorlamalara ve hatta çöküntüye kadar götürebilir. Gençlik dönemi
sıkınblarının yol açbğı gerginlikler, hayata karşı güvensizlik ve hatta
bir "yaşama korkusu" uyandırabilmektedir. İntiharların genel nüfus
20
21
22
Sandström, C.I., Çocuk ve Gençlik Psikolojisi (Çev. Refia Semin), İ. Ü. Edebiyat Fak.
Yay., İstanbul 1971, s. 194
Özkan, Mahir, 15-17 Yaş Ergenlerinde Görülen Korku v e Kaygılar (Yüksek Lisans
Tezi), Ank. Üniv. Sos. Bil. Enst., 1984, s.57-59.
Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.87, 89.
30
ÖLÜM, ÖLÜM Ö T E S İ P S İ K O L OJ İ S İ ve DİN
içerisinde en fazla gençlik döneminde görülmesi,23 sorunlarıyla başa
çıkmada güçlük çeken gençlerimizin ölümü bir sığınak ve kaçış . yolu
olarak gördüklerine işaret etmektedir. Fakat bazı gençlerde bu davranış
eğilimi, kahramanca kendini gerçekleştirme arzusunun bir ifadesi ola
rak ta ortaya çıkabilmektedir. Hangi niyet ve durum içerisinde olursa
olsun, ölüm konusu gençlerin temel ilgi alanlarından birisidir. Onlar
ölüm düşüncesiyle sık sık karşı karşıya gelmektedirler.
3. Yetişkin ve Ölüm
İlk yetişkinlik dönemi hayat ilgilerinin en üst düzeyde seyrettiği
yaşları içine alır. Evlilik, iş, meslek ve kariyer, toplumsal statü, çocuk
ların yetiştirilmesi ve eğitimi gibi uğraşlar çoğu zaman ölümü dikkat
lerden kaçırır. Ergenler ve genç yetişkinler tatsız olayları uzak bir ge
leceğin olayları olarak düşünürler; yetişkinliğin ilk yılları bireyi orta
ve ileri yılların sonlarına hazırlamakta yetersizdir. Fakat orta yaşlara
gelindiğinde hayatın anlamı üzerine düşünme ihtiyacı kendisini his
settirir. O ana kadar hayattan elde edilen tecrübeler ışığında yeniden
durumunu gözden geçirme ve gelecekle ilgili görev ve sorumlulukla
rın, beklenti ve umutların araştırılması kaçınılmaz olur. Bireyin gerile
me, kayıplar ve ölüm engeline geçerli bir çözüm, tatmin edici anlamlar
bulması temel sorun olarak ortaya çıkar. Yaşla birlikte ölüm varlığını
daha fazla hissettirmekte ve bu da çoğu yetişkin insanda derin endi
şe ve korkuların yaşanmasına yol açabilmektedir. Duygusal telaş, piş
manlık, karamsarlık, ümitsizlik gibi duygular yanında, kişinin kendini
eli kolu bağlanmış ve ne yapacağını, nasıl yapacağını bilemez durumda
hissetmesi de söz konusu olabilir. Bu yüzden genç yetişkinlerin yaşlı
arkadaşlarından daha fazla ölüm kaygısına sahip oldukları görülmüş
tü r.24 Geniş katılımlı bir araşhrmada ilk ergenlerle genç yetişkinlerin ve
çok yaşl ıların diğer yaş gruplarından daha fazla ölümden korktukları
23
24
Bkz. Türkiye istatistik Yıllığı, 1985, s. 98; Arkun, Nezahat, İntiharın Psikodinarnik
leri, 2. bas., lst., 1978, s. 72; Çileli, "Ölüm", a.g.e.,s.212.
Kogan, N. ve Shelton, R, "Belief about 'Old Peuple' ", Jomal of Genetic Psychology
(1962), 100: 93-111; Yalom, a.g .. e, s.92.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ
31
ortaya çıkmıştır.25 Öyle anlaşılıyor ki, ölüm kaygısı önce ergenlik ve ilk
yetişkinlik yıllarında zirveye çıkıyor daha sonra azalıyor, orta yaşlarda
tekrar yükseliyor ve kişler 70'ine vardıklarında tekrar düşüyor.
Bu dönem insanının çoğu kez bilinçsiz olarak, artık büyümeyi
bıraktığı ve yaşlanmaya başladığı' düşüncesiyle meşgul olduğu bir
dönemdir. İnsan hayatın ilk yarısını bağımsız yetişkinliği başarmaya
harcamış olarak hayatının en güzel evresine erişebilir, ancak bu kez de
birdenbire ölümün ileride olduğunun farkına varır. Kişinin mesleğine
yönelik bir tehdit ya da emeklilik, ciddi bir hastalık ya da kaza durum
ları kişinin ölümün farkında oluşunu artıran güçlü bir hızlandırıcı ola
bilir. Bu yüzden yetişkinlik döneminde yaşanan çoğu kaygılara "ölüm
korkusu"nun kaynaklık ettiği söylenebilir. Bu korku ile başa çıkma ko
nusunda geliştirilen tutum ve davranışlar, kişilerin psikolojik özellikle
ri ve dini inanç seviyelerine göre farklılaşmaktadır. Hayatın kaçınılmaz
olarak ölümle son bulacağını kavrayan her insan, varlığının anlamı üze
rinde düşünmeye zorlanır. Bu da yaşamın yeniden gözden geçirilmesi
sürecini gerektirir. Bu süreç genellikle sessizce gerçekleştirilmekte ve
kişiliğin yeniden örgütlenmesinde olumlu bir güç yaratmaktadır. Ya
şamın yeniden gözden geçirilmesi, bir bireyin ölüme uyu mu, yaşamın
sonuna doğru kişilik gelişiminin sürekliliği açılarından önemlidir. Fa
kat ciddi düşünce alışkanlıkları geliştirmemiş kimseler için ölüm tabii
bir olay gibi gözükür ve herhangi bir tutum değişikliği telkin etmez.
4. Yaşll ve ölüm
Yaşlılık bedensel, ruhsal ve toplumsal yönden pek çok olumsuzlu
ğun yaşandığı bir dönemdir. Bedensel güç ve kuvvette gerileme, duyu
organlarının işlevlerinde azalma, çeşitli rahatsızlıklarda artışla birlik
te, düşünme ve hafıza etkinliği ve toplumsal alandaki kayıplar sonucu
yaşlılar, hayatlarının en zor ve kırılgan dönemini tecrübe ederler. Yaş
lılar, ilerleyen yaşla birlikte ölüme d aha çok yaklaştıklarını hissederler.
Ayrıca, birçok tanıdık, dost ve yakınlarını kaybetmiş olmaları dolayı25
Belsky, Janet K.,The Psychology of Aging: Theory, Research and Practice Belmont,
Califomia:Wadsworth 1984; Köylü, Mustafa, Yetişkinlik Dönemi Din Eğitimi, Dem
Yayınlan, İstanbul 2004, s.89.
32
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ KO L OJ İ S İ v e DİN
sıyla ölümle ilgili pek çok gözlem ve tecrübeye sahip olmuşlardır. Bu
durum onların, diğer yaş gruplarına göre ölümü daha çok düşünme
ve ölüm hakkında daha çok konuşmalarına yol açar. Dolayısıyla ölüm
yaşlılar için sıklıkla habrlanan, ilgi ve önem arz eden bir konu olarak
kendisini gösterir. Aslında yaşlılık ile ölüm her zaman yan yana, bir
arada düşünülen iki kavramdır. Bu, ölme riskinin yaşlı insanlarda daha
yüksek olmasındandır. Her ne kadar insanlar yaşlılık sebebiyle değil,
hastalık sonucu ölseler de ileri yaş dönemi ölüme yakın olma anlamına
gelmektedir. Yaşlı insan, olumlu veya olumsuz duygular içinde de olsa
bir şekilde ölüm hazırlığı içinde olan bir bireydir.
Yaşlılar genel olarak ölümü kaçınılmaz bir gerçek olarak görürler
ve çok fazla ölüm korkusu duymazlar. Bazı araştırmalar, yaş grupları
içerisinde ölümden en az korkanların ileri yaştakiler(65-74) en çok kor
kanların ise orta yaştakiler(45-54) olduğunu ortaya koymuştur. Hatta
ölüm zamanı yaklaşsa bile yaşlı kişilerde ölüm korkusunda herhan
gi bir artışın olmadığı belirtilmiştir.26 Yaşlı insanların neden ölümden
daha az korktuklarına dair üç sebep öne sürülmüştür. Bunl ardan birin
cisi, yaşlı insanlar hayata daha az yer verirler ve geleceklerinin sınırlı
olduğunu kabul ederler. İkincisi, uzun süre yaşadıktan sonra, birçok
yaşlı insan yaşayabilecekleri kadar yaşadıklarını düşünür. Dolayısıyla
ondan sonraki ömürlerini bir "ikramiye ve bahşiş" olarak kabul eder.
Son olarak da, insanlar yaşlandıkça hep diğerlerinin ölümleriyle ilgi
lenmek durumunda kalırlar. Bu da onların artık ölüm sırasının kendile
rine de geleceğini ya da kendi ölümlerinin de doğallığını kabul etmeye
sevk eder.27 Denebilir ki, yaşlıların ölümden korkmamalarının sebebi
daha çok gelecekle ilgili fazla beklentilerinin olmayışı, birçok durum
larda ne geleceklerinin ne de mevcut durumlarının kendilerinden daha
genç kişilerinki gibi cazip olmadığı ve şimdiki durumlarında sayısız
kayıpları olduğundan, ölümün de herhalde bunlardan çok daha fazla
dehşetli olmadığı fikrine sahip olmalarıdır.
Bununla birlikte kişinin kendisini yaşlı olarak kabul etmesinde ve
yaşlılığın getirdiği sıkıntılara katlanıp uyumlu bir tutum geliştirmesin26
27
Bkz.Harris, Diana K. And Cole William E., Sociology of Aging, Boston, Houghton
Mifflin, 1980, s.395; Köylü, age., s .. 87-88.
Haris ve Cole, age., s.396; Köylü, age.,s.88.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O LOJ İ S İ
33
de "süreklilik" duygusunun korunması çok önemlidir. Başarılı bir yaş
lanma gelecek hedef ve gayelere ihtiyaç gösterir. Yaşlı ve ölümcül ola
nın yitirdiğine karşılık bir şeyler alabilmesi "ödünleme ilkesi" gereği
bir kuraldır. Ölenin ve kalanların ortak referans çerçevesi olan "sonsuz
luk inancı" bu telafiyi sağlayan en önemli kaynak olarak anlam taşır.28
Bu yüzden, ölümden sonra devam eden bir hayatın varlığına inanmak,
yaşlıların içinde bulunduk.lan duruma başarılı uyum sağlamaları açı
sından büyük önem taşımaktadır.
Ölümle yaşlılık eş anlamlı değilse de aralarında yakın bir iliş
ki olduğu da bir gerçektir. Ölme ihtimali en yüksek olanlar elbette ki
yaşlılardır. Fakat günümüzde yaşlanma ile ölüm arasında yakın bir
bağın olduğu unutulmuş, yaşlandığını kabullenen fakat ölebileceğini
kabullenemeyen insanların sayısı artmıştır. Bunun yanınsa, orta ve ile
ri yaşlarda artan bağımlılık korkusu ve umutsuz hastalık intiharların
kaynağını oluşturmaktadır. Ölümden sonraki yaşama inanmamak ileri
yaşlarda intihar olaylarının önemli sebepleri arasında yer almaktadır.
Özellikle yaşlanmayı korkunç bir şey olarak algılayan ve yaşlılıktaki
rol beklentileri olumsuz olanlarda intiharlar daha fazla olmaktadır.29
Eskiden yaşlılara verilen değere paralel olarak onların ölümüne de de
ğer veriliyordu. Günümüzde ise toplumdan soyutlanan ve yapayalnız
kalan yaşlı insan hiçlik, değersizlik duygusu hissetmekte ve bu duygu
lar da ölümle simgeleşerek ölüm korkusunu beraberinde getirmekte
dir. Günümüz şartlarında anlam yokluğunu en ağır biçimde hisseden
ler yaşlılar olmaktadır. Kaçınılmaz olan kayıplar ve yaklaşan ölüm kar
şısında dini inançların desteğinden mahrum kimselerin hayata uyum
ve denge sistemleri çok dayanaksız kalmaktadır. Bu yüzden de ölüm
korkusu bu tür yaşlıların yakasını kolayca bırakmamakta ve yaygın bir
şekilde kendisini hissettirebilmektedir. Özellikle duygusal bozukluklar
ve psikiyatrik sorunlar yaşayan yaşlılarda ölüm korkusuna daha çok
rastlanmaktadır. Böylece yaşlı kişiler ölüm karşısında tek biçimli değil
bir örüntü değil, çok çeşitli yönelimler göstermektedirler.30
28
29
30
Çileli; "Ölüm", s.201.
Çileli, Meral "Ölüm", s.214 ,218.
A.e., s.219
32
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ v e DİN
sıyla ölümle ilgili pek çok gözlem ve tecrübeye sahip olmuşlardır. Bu
durum onların, diğer yaş gruplarına göre ölümü daha çok düşünme
ve ölüm hakkında daha ço k konuşmalarına yol açar. Dolayısıyla ölüm
yaşlılar için sıklıkla hahrlanan, ilgi ve önem arz eden bir konu olarak
kendisini gösterir. Aslında yaşlılık ile ölüm her zaman yan yana, bir
arada düşünülen iki kavramdır. Bu, ölme riskinin yaşlı insanlarda daha
yüksek olmasındandır. Her ne kadar insanlar yaşlılık sebebiyle değil,
hastalık sonucu ölseler de ileri yaş dönemi ölüme yakın olma anlamına
gelmektedir. Yaşlı insan, olumlu veya olumsuz duygular içinde de olsa
bir şekilde ölüm hazırlığı içinde olan bir bireydir.
Yaşlılar genel olarak ölümü kaçınılmaz bir gerçek olarak görürler
ve çok fazla ölüm korkusu duymazlar. Bazı araştırmalar, yaş grupları
içerisinde ölümden en az korkanların ileri yaştakiler(65-74) en çok kor
kanların ise orta yaştakiler(45-54) olduğunu ortaya koymuştur. Hatta
ölüm zamanı yaklaşsa bile yaşlı kişilerde ölüm korkusunda herhan
gi bir arhşın olmadığı belirtilmiştir.26 Yaşlı insanların neden ölümden
daha az korktuklarına dair üç sebep öne sürülmüştür. Bunlardan birin
cisi, yaşlı insanlar hayata daha az yer verirler ve geleceklerinin Sınırlı
olduğunu kabul ederler. İkincisi, uzun süre yaşadıktan sonra, birçok
yaşlı insan yaşayabilecekleri kadar yaşadıklarını düşünür. Dolayısıyla
ondan sonraki ömürlerini bir "ikramiye ve bahşiş" olarak kabul eder.
Son olarak da, insanlar yaşlandıkça hep diğerlerinin ölümleriyle ilgi
lenmek durumunda kalırlar. Bu da onların artık ölüm sırasının kendile
rine de geleceğini ya da kendi ölümlerinin de doğallığını kabul etmeye
sevk eder.27 Denebilir ki, yaşlıların ölümden korkmamalarının sebebi
daha çok gelecekle ilgili fazla beklentilerinin olmayışı, birçok durum
larda ne geleceklerinin ne de mevcut durumlarının kendilerinden daha
genç kişilerinki gibi cazip olmadığı ve şimdiki durumlarınd a sayısız
kayıpları olduğundan, ölümün de herhalde bunlardan çok daha fazla
dehşetli olmadığı fikrine sahip olmalarıdır.
Bununla birlikte kişinin kendisini yaşlı olarak kabul etmesinde ve
yaşlılığın getirdiği sıkınhlara katlanıp uyumlu bir tutum geliştirmesin26
27
Bkz.Harris, Diana K. And Cole William E., Sociology of Aging, Boston, Houghton
Mifflin, 1980, s.395; Köylü, age., s .. 87-88.
Haris ve Cole, age., s.396; Köylü, age.,s.88.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ
33
de "süreklilik" duygusunun korunması çok önemlidir. Başarılı bir yaş
lanma gelecek hedef ve gayelere ihtiyaç gösterir. Yaşlı ve ölümcül ola
nın yitirdiğine karşılık bir şeyler alabilmesi "ödünleme ilkesi" gereği
bir kuraldır. Ölenin ve kalanların ortak referans çerçevesi olan "sonsuz
luk inancı" bu telafiyi sağlayan en önemli kaynak olarak anlam taşır.28
Bu yüzden, ölümden sonra devam eden bir hayatın varlığına inanmak,
yaşlıların içinde bulundukları duruma başarılı uyum sağlamaları açı
sından büyük önem taşımaktadır.
Ölümle yaşlılık eş anlamlı değilse de aralarında y akın bir iliş
ki olduğu da bir gerçektir. Ölme ihtimali en yüksek olanlar elbette ki
yaşlılardır. Fakat günümüzde yaşlanma ile ölüm arasında yakın bir
bağın olduğu unutulmuş, yaşlandığını kabullenen fakat ölebileceğini
kabullenemeyen insanların sayısı artmıştır. Bunun yanınsa, orta ve ile
ri yaşlarda artan bağımlılık korkusu ve umutsuz hastalık intiharların
kaynağını oluşturmaktadır. Ölümden sonraki yaşama inanmamak ileri
yaşlarda intihar olaylarının önemli sebepleri arasında yer almaktadır.
Özellikle yaşlanmayı korkunç bir şey olarak algılayan ve yaşlılıktaki
rol beklentileri olumsuz olanlarda intiharlar d aha fazla olmaktadır.29
Eskiden yaşlılara verilen değere paralel olarak onların ölümüne de de
ğer veriliyordu. Günümüzde ise toplumdan soyutlanan ve yapayalnız
kalan yaşlı insan hiçlik, değersizlik duygusu hissetmekte ve bu duygu
lar da ölümle simgeleşerek ölüm korkusunu beraberinde getirmekte
dir. Günümüz şartlarında anlam yokluğunu en ağır biçimde hisseden
ler yaşlılar olmaktadır. Kaçınılmaz olan kayıplar ve yaklaşan ölüm kar
şısında dini inançların desteğinden mahrum kimselerin hayata uyum
ve denge sistemleri çok dayanaksız kalmaktadır. Bu yüzden de ölüm
korkusu bu tür yaşlıların yakasını kolayca bırakmamakta ve yaygın bir
şekilde kendisini hissettirebilmektedir. Özellikle duygusal bozukluklar
ve psikiyatrik sorunlar yaşayan yaşlılarda ölüm korkusuna daha çok
rastlanmaktadır. Böylece yaşlı kişiler ölüm karşısında tek biçimli değil
bir örüntü değil, çok çeşitli yönelimler göstermektedirler.30
28
29
30
Çileli; "Ölüm", s.201.
Çileli, Meral "Ölüm", s.214 ,218.
A.e., s.219
34
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTE S İ P S İ KO L OJ İ S İ ve D İ N
ÖLÜM KORKUSU
Ölüm genellikle korkunç, ürkütücü bir olay ve ölüm korkusu da
evrensel bir korku olarak kabul edilir. Bilimin ilerlemesi, sağlık alanın
daki iyileşmelere rağmen günümüz insanının ölümden daha çok kork
tuğu ve ölümün gerçekliğini daha fazla inkar ettiği31 bir gerçektir. Hızlı
teknik gelişmeler ve yeni bilimsel başarılar sayesinde insanoğlu yeni
beceriler geliştirmenin yanı sıra, vahşice ölmekten duyduğu korkuyu
hrmandıran kitlesel silahlar da geliştirdi. İnsanlar artan ölüm korkusu
na ve ölümün yaklaştığını görüp kendini koruma yeteneğindeki azal
maya rağmen, psikolojik açıdan kendilerini çeşitli yollarla korumak
zorunda bırakıldı.
Ölüm korkusu gerek hemen hemen her insanda varlığını hissettir
mesi, gerekse şiddet ve tesirinin kuvveti bakımından diğer bütün kor
kulardan ayrılır. Yaşadığımız bütün korkuların temelde sadece ölüm
korkusu olduğunu düşünenler vardır. Bu anlayışa göre ölüm korkusu
insanın en temel endişesidir ve hayatın erken dönemlerinden itibaren
kendisini hissettirir, karakter yapısının oluşumunda önem taşır ve ha
yat boyu belirgin bir sıkınhyla ve savunma mekanizmalarının oluştu
rulmasıyla sonuçlanan kaygıyla devam eder.32 Çünkü ölüm varoluşa
yönelik bir tehdittir ve bundan dolayı da varlığı korku ve kaygı uyan
dırıcıdır. Arhk var olmayacağının, varoluşunun yıkılabileceğinin, ken
disini ve dünyayı kaybedebileceğinin, bir hiç olacağının farkına varan
insanda uyanan bir duygudur ölüm korkusu. Temelde bilinç dışı bir
kaygı olarak her yerde ve yaygın olarak varlığın en derin düzeylerinde
bulunur ve yoğun bir şekilde bashrıldığından tam anlamıyla nadiren
hissedilir.
Geçmiş kültürlerde olduğu gibi zamanımızda da ölümle ilgili
birçok adet, ayin ve törenlerin oluşmasında ve işlemesinde korku un
surunun önemli bir faktör olduğu görülmektedir.33 Kendi ölümünü
31
32
33
Kübler-Ross, Ölüm ve Ölmek Üzerine, s.27, 30.
Zulliger, Hans, Çocuklarımızın Korkulan (çev. Kamuran Şipal), Bozak yay., İs
tanbul 1975, s.25.; Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.52-94, 303 vd.; Ökten, Kaan
H .. Heidegger'in Varlık ve Zaman' daki Ölüm Çözümlemesi, Cogito, Yaz 2004, S.
40, s.141 .
Örnek, S. Veyis, Anadolu Folklorunda Ölüm, A.Ü.DTCF Yay., Ankara 1971, s. 108;
Zulliger, a.g.e., s.26-28.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ
35
düşünmek, bir yakınının ölümüne tanık olmak, ölümle çeşitli ortam
larda karşı karşıya gelmek ölüm korkusunu artıran önemli sebepler
arasında sayılabilir. Ölüm hakkında hiç düşünme fırsatı kalmayacak
şekilde kişinin kendisini çeşitli uğraşlara kaptırması suretiyle bu kor
kuyu "maskeleme"si, ya d a ölüm düşüncesini şuurundan tamamen
atarak "bastırma"sı, onun varlığının etkisini büsbütün ortadan kal
dırmaz. Bilinçaltında sürüp giden bir kaygı olarak varlığını hissettir
meye devam eder. Çünkü ölüm karşısında insan çaresizdir; güç ve ye
tenekleri ile ölümle başa çıkabilecek durumda değildir. Böylece ölüm
gerçeği karşısında hayatın sınırlı olmasından dolayı insan kendisini
sürekli ölümle tehdit altında olduğunu hisseder. Buna bağlı olarak
ta korku, kaygı gibi duygusal tepki lerin yanında, intihar, delilik, sal
dırganlık, uyuşturucu ve alkol bağımlılığı, kahramanca bireyselcilik,
zorlantılı işkoliklik, narsizm, depresyon gibi davranış bozuklukları
ve uyum sorunları da geliştirebilir.34
Kendi döneminde insanların pek çoğunda açık ya da gizli ölüm
korkusunun varlığını müşahede eden İbn-i Sina müstakil bir risalesini
bu konuyu incelemeye ayırmıştır. Ona göre ölüm korkusu şu sebepler
den kaynaklanır:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
34
35
Ölümün hakikatini bilmemek.
Öldükten sonra kişinin başına neler geleceğini kestirememek.
Beden çürüyüp yok olduktan sonra kişilik ve benliğin de ta
mamen hiçliğe kavuşacağını, buna karşılık kendisinden sonra
alemin varlığının devam edeceğini zannetmek.
Ölümden önce ve ölüme yol açan hastalıkların acı ve ızdıra
bından başka ayrıca ölüm için de bir elemin var olduğunu
zannetmek
Öldükten sonra kendisine bir ceza ve işkence edileceğine
inanmak.
Öldükten sonra nereye gideceğini ve başına ne geleceğini bile
meyip, şaşkınlık içerisinde olmak.
Arkada bırakacağı mal ve miras üzerine üzüntü duymak.35
Adler,Alfred, Kişilik Bozuklukları ve Toplumsal Bütünleşme (çev.B.Çorakçı) Say
yay.,İstanbul 1983, s.299; Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.195-212.
İbn-i Sina, Risale fi def'i ğami'l-mevt / Ölüm Korkusundan Kurtuluş (çev. M.Hazmi
Tura) Burhaneddin Matbaası, İstanbul 1942.
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K OLOJİSİ v e DİN
36
Gazzali de az-çok farklı şekilde, bu korkunun kaynaklarını şu şekilde tespit etmektedir:
•
Hayatın zevklerinden mahrum kalma korkusu,
•
malını kaybetme korkusu,
•
öldükten sonra nereye gideceği ve başına neler geleceği endi
şesi;
•
önceden yapa geldiği isyanından korku duyması.36
İbn-i Miskeveyh de insanın en büyük korkusunun ölüm korku
su olduğunu belirttikten sonra, bunun sebebini de aşağı yukarı İbn-i
Sina'nın belirttiği hususlar olarak dile getirir. Ayrıca bu sebeplerin her
birini ayrı ayrı ele alarak, bundan dolayı korkmanın yersiz ve akıl dışı
olduğunu açıkl amaya çalışır.37
Ebu Bekir Razi de ölüm korkusunun en önemli sebebinin, kişinin
öld ükten sonra bu dünyada elde ettiği haz ve lezzetleri yitireceğine
inanmasından kaynaklandığını ifade eder. Ölüm sonrası daha üstün
bir hayata inanmayan kişiler için ölüm ciddi bir üzüntü ve korku kay
nağıdır. Bu kişilerde ölüm üstüne düşünme beklenenden daha fazla
elem verir. Ölümü bu şekilde tasavvur eden ve ondan korkan kimse,
her tasavvur etmede yeniden ölür. Uzun zaman boyunca ölümü ta
savvur etmesi ona birçok defa ölüm getirir. Ona göre bundan tam ola
rak kurtuluş yolu öldükten sonra devam eden daha üstün bir hayata
inanmak ve dinin ortaya koymuş olduğu ilke ve değerleri tam olarak
yerine getirmeye çalışmaktır. Bunu yol olarak seçmeyen kimseler için
ise ölümün meydana getirdiği üzüntüden uzaklaşmanın tek çıkar yolu
dikkatini ölümden büsbütün kaçırarak, ölümü tamamen unutup, hatır
lamamaktır. Çünkü üzüntünün sebebi ortadan kaldırılması mümkün
olmayan bir şey olduğunda, düşünceyi başka tarafa çevirmek, kişiyi bir
ölçüde teselli eder ve üzüntüyü giderir.38
Jung'a göre ölüm korkusunun esası "yaşama korkusu" dur; ölüm
den en çok korkan kimseler, yaşamaktan en fazla korkanlardır. Bu, nor36
37
38
Gazzali, Miziinü'l-Amel, Dımeşk-Beyrut 1407/ 1986, s.142.
İbn-i Miskeveyh, Tehzib-i Ahlak, Mısır 1299, s.81-84.
Riizi, EbCt Bekir , et-Tıbbu'r-Ruharu/ Ruh Sağlığı, (çev. Hüseyin Kahraman) İz ya
yınlan, İstanbul 2004, s.137-140.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ
37
mal ruhi gelişim içerisinde, hayatın gayesine yönelik eğilimin herhan
gi bir şekilde geçmişe takılması ya da tespit edilen gayelerin zorunlu
kıldığı kaçınılmaz riskler karşısında korkup geri çekilme durumunda
ortaya çıkar. Yaşama korkusunun hayali bir kaynaktan beslenmediğini
ileri süren Jung, bunun daha ziyade yaşanan hayata tam uyum sağ
layamamanın bir eseri olduğunu belirtir. Bununla birlikte bu korku
şuur dışıdır ve sonuç itibariyle yansıtılmış olduğu için oldukça ölçüsüz
gözüken çok gerçek bir paniktir. Bir daha ele geçmeyecek olan gençli
ğin kaybolup gitmesi ve geriye saymaya başlama, sıkıntıyı doğurur ve
sıkıntı halini alır. Gerçeklik karşısında insanın şuur dışı olarak tecrü
be ettiği bu sürekli gerileme, hayatı gerçek anlamıyla yaşayamama ve
ölmek korkusu içerisinde bunalmadan başka bir şey değildir.39 Buna
göre, ölüm korkusunun bir kişilik zaafı ve uyum sorunu olarak kendi
sini gösterdiği söylenebilir. Nitekim onun gözlem ve değerlendirmele
rine göre hayattan korkan gençlerin daha sonraları kesinlikle ölümden
korkan insanlar haline gelmeleri40 böyle bir değerlendirmeyi kendi açı
sından haklı çıkarır.
Fromm iki türlü ölüm korkusunun varlığına dikkat çeker: Birincisi,
her insanın ölüm karşısında yaşadığı, ölmek zorunda olduğuna ilişkin
normal korku; ikincisi de, insanları sürekli olarak tedirgin eden ölüm
korkusudur. Ona göre bu ikinci tür korku akıl-dışı bir özelliğe sahiptir
ve hayatı iyi bir şekilde değerlendirememek, yaşama konusunda başa
rısız olmak sonucu suçlu vicdanın dile gelişidir.41 Fromm ölüm korku
sunu daha ziyade ahlaki nitelikte bir problem olarak değerlendirir. Ona
göre, gerçekte ölümden korkmak, sanıldığı gibi hayatı sürdürememek
korkusundan doğmaz. Bu duyulan korku ölümden değil, sahip oldu
ğumuz şeyleri, bedeni, mal-mülkü, benliği yitirmekten dolayıdır ve
hiçbir şeye sahip olamayacağımız bir uçuruma, yok olmaya sürüklen
mekten korkmaktır. . . Sahip olmak anlayışına bağlı olduğumuz oranda,
ölümden korkarız ve bunun akılcı bir açıklamasını da bulamayız. Sahip
olmak tı.rtkusundan ve ben-merkezcil bir hayat anlayışından sıyrıldığı
39
40
41
Jung, C.G., Metamorphose De L'fune Et Ses Symboles (fr. çev. Yves Le Lay), Gen�ve,
1953, s. 496-497.
Jung, Phenomenes Occultes (fr. Çev. E. Godet-Y. Le Lay), Paris 1939, s. 96.
Fromm, Erich, Kendini Savunan İnsan (çev. Necl a Arat), İstanbul 1982, s.177
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K OLOJ İ S İ v e DİN
38
oranda kişi, ölümden korkmayacakhr Çünkü ölümle yitire ce ği bir şey
yoktur" .42
Fakat konu, böylesi basit formüllere indirgenemeye cek kadar
karmaşık gözükmektedir. Şüphe siz belli bir ahlaki yöneliş ölüm kor
kusunun hisse dilmesinde az ya da çok belirleyici veya destekle yi ci bir
etkide bulunabilir. Bununla birlikte, psikolojik sebepleri de göz önün
de bulundurmak gerekir. "Kendini koruma" dürtüsüyle hareket eden
insan açısından, varoluşun yok olması anlamına gelen ölüm elbette ki
bir ürküntü ve endişe doğuracaktır. Ancak, inanç ve düşünce unsurla
rıyla şekillenmiş olan insan dav ranışı, hiçbir zaman dürtüsel seviyede
ve bütün çıplaklığı ile kendisini göstermeyecektir. Kişinin sahip olduğu
psikolojik ve ahlaki özellikler kadar, bağlanılan dini inançların ve fel
se fi görüşlerin ve ki şinin bunlara bağlanma dere ce sinin de bu hususta
büyük önemi v ardır. Dini inançların kendisi de ölümle ilgili kaygı ve
endişele ri arhrabilmekte ya da azaltabilmektedir. Ölüm düşüncesiyle
içice olma, devamlı ölümü düşünme ve onu içine sindirmeye çalışma,
ya da tam aksine onu şuurdan bütünüyle uzaklaştırmaya çalışma da
ölümle ilgili korku duygusunun v arlığını ortadan kaldırmaya yetmez.
Çoğu zaman ölüm insan için bir belirsizliği haber vermektedir. Belki
de insanı asıl korkutan ve ürküten, ölümün getire ce ği belirsiz bir gele
cektir. Çünkü ölüm her durumda bilincin kavrayamadığı şeydir. Ölüm
bilinç açısından tam bir biline mezdir. Yokluğu ya da yokluğunu kavra
yabilecek bilinç yoktur. Hiçbir veri, hiçbir dayanak, hiçbir gerekçe ölü
mü anlaşılır kılmaya katkıda bulunamaz. Kısacası ölüm bir sırdır.43
Ölüm korkusu aslında değişik birçok korku ve kaygıyı bünyesinde
toplayan karmaşık bir duygusal yapı olarak da ele alınıp tasv ir e dilebi
lir. Bu karmaşık yapıyı oluşturan unsurlar şu şeki lde tasvir e dilmiştir:
•
Belirsizlik korkusu: Bir şey hakkında belirsizlik kaygıya yol
açar; ölüm ve öldükten sonra ne olacağı insan için belirsiz bir
konu olması dolayısıyla korku ve kaygı kaynağıdır.
•
Bedeni kaybehne korkusu: Benlik imgesinin önemli bir par
çası olan bedenin bir parçası herhangi bir sebeple kopup e k42
43
Fromm, Sahip Olmak ya da Olmak (çev. A.Antan), İstanbul 1982,s.198-200.
Tımuçin, Afşar "Bilinç ve Ölüm",a.g.d., s.30.
ÖLÜM VE Ö LÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ
39
sildiğinde, bu insanda utanç, küçüklük, yetersizlik gibi birçok
olumsuz duyguların yaşanmasına, benlik saygısının azalma
sına yol açar. Ölümle birlikte bütün. bir bedenin yok olacağını
düşünen kimse için, ölüm fazlasıyla korku ve kaygı uyandıra
bilecek bir durumdur.
•
Acı duyma korkusu: Genellikle ölümün bir hastalık sonrası
meydana gelmesi ölüm ile hastalık arasında bir ilişki kurul
masına yol açmıştır. Özellikle günümüzde yaygın olan kanser,
AIDS gibi ağrısı-sızısı ve bedendeki tahribatı şiddetli olan has
talıklar ölümle sonuçlandığı için, ölümün acı verici bir tecrü
be olduğuna inanılmaktadır. Bunun yanında bazı dini görüş
ve açıklamalar içerisinde yer alan, ölümün çok acı verici bir
durum olduğu, ölüm sonrasında dehşetli azapların varlığına
yönelik tasvirler'" ölümle ilgili kaygı ve korkuların artmasına
yol açabilmektedir.
•
Yalnızlık korkusu: İnsan hastalandığında kendisinden ve
çevresinden soyutlanma duygulan yaşar Çoğu zaman bu
durum insanların kendisinden uzak durmasıyla pekiştirilir.
Bu kopukluk ölmekte olan kişide daha da belirginleşir. Üste
lik çağdaş kent kültürü, çoğu insanın son günlerini sevimsiz
bir hastane odasında, ailesinden ve alışageldiği eşyalarından
uzakta geçirmesine neden olur. Bir bakıma hastaneler birçok
insanın ölüm döşeği olma görevini üstlenmiştir. Genel olarak
hastane şartları insanların kendilerini soyutlanmış ve yalnız
bırakılmış olarak hissetmelerine yol açar. Böylece, önce ölümle
yüzleşmenin daha sonra da insanlar tarafından terk edilmenin
getirdiği yoğun bir korku yaşanır. Eğer bir hastanın yaşamıni
tanıdığı ve sevdiği çevrede sonlandırmasına izin verilirse, bu
kendisi için çok daha kolay olur.45
•
Yakınlarım kaybetme korkusu: İnsanları en çok keder ve
üzüntüye sevk eden olaylar eşin, çocuğun, anne babanın, bir
44
45
Bkz.Gazzali, İhyau 'ulumi'd-Din (çev.Ahmed Serdaroğlu) Bedir Yayınevi, İstanbul
1975, c.N, s.880-888.
Kübler-Ross, Ölüm ve Ölmek Üzerine, s.28.
40
ÖLÜM, Ö LÜM ÖTESİ P S İKOLOJİSİ v e DİN
aile yakını ya da yakın bir arkadaş ve dostun ölümüdür. Böy
lece bir yakının ölümü günümüz insanı için en çok stres ve
kaygı uyandıran bir durumdur. Bu yoğun duygular kişinin
kendisinin ölümü ile tüm yakınlarından ve sevdiklerinden ay
rılması söz konusu olduğunda da aynen yaşanabilmektedir.
Özellikle kendi ölümüyle geride bakıma ve yardıma muhtaç
eş, çocuk ya da bir yakını olan kimseler için bu korku ve kay
gının düzeyi son derece yüksek olabilmektedir.
•
Denetimi kaybebne korkusu: Ölümcül bir hastalık durumun
da ileri safhalarda kişinin kendisini denetleyebilmesi giderek
zorlaşır. Bilinç bulanıklığının yanı sıra beden denetiminin de
azalması ego tarafından bir tehdit olarak algılandığından kişi
de kaygı ve korku yoğunlaşır.
•
Kimlik duygusunu kaybebne korkusu: İnsanlarla ilişkiden
yoksun kalmak, yakınları ve dostları kaybetmek, kişiliğin de
netimini kaybetmek gibi durumlar insanın kimlik duygusunu
sarsar. Ölmekte olan kişinin kimlik duygusu birçok yönden
sarsılır. Bu nedenle, ölüme gidiş denilen hayatın bu son döne
minde kişinin, bütünlüğünü, kendine olan saygısını ve onu
runu koruyabilmesi büyük önem taşır. Eğer kişi bu dönemde
kimlik duygusunu sürdüremezse, kendisine olan saygısını
yitirir, ümitsizliğe düşer ve geçmişte değerli bir insan olarak
yaşamasının önemi kalmaz.
•
Gerileme korkusu: Ölüm yaklaştıkça her insand a içgüdüsel
olarak bulunan ve kişiyi gerçekler dünyasından koparıp za
man ve mekanın olmadığı, benlik sınırlarının ve �iğer insan
ların bulunmadığı bir farklı varoluşa (yok oluş) dönüştürme
eğilimi ürkütücü bir canlılık kazanır. Ölümle yüzleşen kişi,
özellikle son döneminde bir geriye kayma sürecine kapılmak
ta olduğunu fark etmeye başladiğında büyük bir korkuya ka
pılabilir. Bu gerilemeyle savaşmaya ve gerçeklerle ilişki duru
munda bulunan somut benliğine sıkıca sarılmaya çalışır. Bu
olguya "ölüm agonisi" denir.46
46
Bkz.Pattison, E.M. Help in The Dying Process, , American Handbook of Psychiatry,1.
N.Y, Basic Booksl974; Geçtan Engin, Çağdaş Yaşam ve Normal Dışı Davranışlar,
Ankara 1981, s.182-186; Köylü, age., s.90-92.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O LOJ İ S İ
41
Ölüm korkusunun en tipik tezahürlerini, ölüme çok yaklaşmış bu
lunan insanlarda müşahede etme imkanı vardır. Ölmekte olan hastalar
üzerinde birkaç yıl boyunca yapılan müşahedelere dayalı bir araşhr
mada, çok yakında ölebileceği kendisine haber verilen kişilerin çok bü
yük sarsınhlar geçirdiği ve beş psikolojik safhadan sonra ancak ölümü
kabullendiği ileri sürülmüştür. Önce şüpheli bir hayret, sonra isyan
duygularıyla sarsılan ölümcül hasta, daha sonra bir çöküntü içerisinde
şiddetli sıkınh ve üzüntüler yaşamaktadır. Bu arada, ölüme yaklaşan
kişinin geçmişte çözümlenememiş psikolojik sorunları yeniden canlan
makta ve abartılmış bir biçimde yaşanmaktadır. Böylece kişi ölümün
yanı sıra geçmişten getirdiği türlü çatışmalarla da başa çıkmak zorunda
kalmaktadır. En son safhada kişi kendisini bu karşı konulmaz akıbete
teslim olmaya hazır hale gelmektedir.47
Ölümün yol açabileceği maddf-manevf, psikolojik acı ve ızdıraplar
hemen her insanda karşı konulmaz bir endişe ve korkuya yol açmak
tadır. Hatta, belli bir dinf / tasavvufi bağlanma ve kavrayış içerisinde
bulunan ve ölüme arzu duyan kişilerde bile buna yakın bir korkunun
hissedildiği bir gerçektir.48
Kısacası, ölüm korkusu sıradan bir korkudan çok d aha başka bir
şeydir. Basit bir tehdit değil, varoluşun geleceğine yönelik bir tehdittir.
İnsan yalnızca kendi ölümüyle değil, kendine yakın bulduğu kimse
lerin ölümüyle de sorunludur. Hatta kimileri kendi ölümlerinden çok
sevdiklerinin ölümünden etkilenirler. Ölümle ilgili korkulara dair bü
tün bu görüşler gözden geçirildiği zaman üç tür ölüm korkusunu belir
lemek mümkün gözükmektedir:
47
48
•
Ölümden sonra meydana gelecek şeylerle ilgili korku
•
Ölme olayı ve süreci ile ilgili korku
•
Var olmanın sona ermesi (yok olma, ortadan kaybolma, imha
olma) ile ilgili korku.
Bkz.Kübler-Ross, E., On Death and Dyninig, New York-London 1969 ; Türkçesi,
Ölüm ve Ölmek Üzerine {çev. Banu Büyükkal) Boyner Holding Yay., İstanbul 1997,
s. 61-168
Bkz. Mutasavvıflara Göre Ölüm" {Çev. Mehmet Demirci), İslami Araştırmal ar Der
gisi, 3(1987), s. 100-101.
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İKOLOJ İ S İ ve DİN
42
Ölümle birlikte varlıklarının tamamen ortadan kalkacağına ve bi
lincin ancak bedenle var olabileceğine inanan kimseler, büyük bir bu
nalım içine düşerler. Ölümden sonra ruhun devam edeceğine inanan
kimselerin ise ölümün acısını yenebildiklerini gösteren araşbrma so
nuçları vardır. Aile içinde sevdikleri kimselerin arasında son nefesini
vereceğini bilen kimseler daha huzurludur. Bir hastane köşesinde yal
nız başına öleceğini bilen kimse, daha fazla acı çeker.49
ÖLÜM KARŞISINDAKİ TUTU MLAR
Günümüzde ölüme karşı dört tip tutum geliştirildiği müşahede
edilmektedir:
1 . Ölümü İnkar Etme
Çağdaş Bab kültürü ölümü inkar etme, onun varlığını gözler
den ve düşünceden uzaklaşbrma ve kaçırma hususunda oldukça uz
manlaşmış görünmektedir. Eski kültürlerde merkezi' bir ilgi konusu
olan ve bu yüzden varlığını her yerde hissettiren ölüm, günümüzde
reddedilmektedir. Çocukların psikolojisinde hakim olan ölümün kaçı
nılmazlığını ve sürekliliğini reddetme ve onun nesnel varlığını değiş
tirme eğilimi günümüz yetişkinlerince de sürdürülen bir yaşam biçimi
halini almışbr. Öyle ki, ölüm korkusu karşısında geliştirilen ve esası
inkar olan savunma mekanizmaları çağdaş insanın kişiliğinin oluşma
sında belirleyici bir rol oynamaktadır.50 Cinsellik, refah ve mutluluk
düşüncesinin hakim olduğu çağdaş dünyada, ölümü habrlatan ve ha
brlatabilecek olan her şeyden uzak kalmak çağdaş bir davranış biçimi
olarak yaygınlık kazanmışbr. Utanç verici bir olgu olarak algılanmaya
başlanan ölüm, adeta sosyal olarak kendisinden bahsedilmesi yasak bir
tabuya dönüşmüştür.51 Ölüm gerçeğinin inkar edilmesinde kültürün
49
50
51
Cüceloğlu, Doğan, İnsan ve Davranışı, Ramzi Kitabevi, İstanbul 1991, s.368.
Yalom, lrvın D., Din ve Psikiyatri (çev.Ôzden Arıkan) Merkez Kitaplar, İstanbul
2000, s.46.
Bkz. Aries, Philippe, "La mort interdite: le changement des attitudes devant la mort
dans !es societes occidentales". Archives Europeennes de Sociologie, 8, 2 (1967), s.
169-195.
ÖLÜM VE Ö LÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ
43
sekülerleşmesi ve dini değerlerin gücünü yitirmesinin de önemli bir
etken olduğu açıkbr. Her şeyi dünya hayab ile sınırlayan bir kültürel
ortamda insanların ölümü kabullenmeleri kolay bir yol değildir.
Mutluluk düşüncesi, üzüntü veya endişe doğuran her nedenden
kaçınarak, ortaklaşa mutluluğa katkıda bulunmaya yönelik toplumsal
bir görev ve yüküml ülüğü zorunlu kılmaktadır. Böylece, mutsuzluk
insanı derinlemesine kuşatmış olsa bile her zaman mutlu görünme zo
runluluğu vardır. Üzüntü işaretleri göstererek insanlar mutluluğa karşı
günah işlemekte, onu tehdit etmekte ve böylece toplum varoluş nede
nini kaybetme tehlikesiyle karşılaşmaktadır. Bu yüzden ölen kişilerin
cenazelerinin makyajlanarak güzelleştirilme işlemi, gösterişli cenaze
törenleri ve defin merasimlerinin arka planında aynı niyetin varlığı gö
rülebilir. Bunlar, zihni ölüm fikrinden uzaklaştırmak için hayabn işle
riyle derinden meşgul etmek suretiyle ustaca kurulmuş olan bir hileden
başka bir şey olmadığı52 değerlendirmesini haklı çıkarabilir. Tarihi çok
eskilere giden mumya uygulaması ya da ölen kişilerin heykellerinin
dikilmesinin gerçek anlamı da, ölümün inkar edilmesidir. Bu tutumun,
değişik etkenler dikkate alındığında fertler ya da gruplar üzerindeki
dağılımı .farklı tezahürleri ortaya koyabilmektedir. Mesela, doktorların
diğer meslek mensuplarına göre daha fazla ölüm fikrini anlamlı bir şe
kilde zihinlerinden uzaklaşbrdıkla:rı ve ölüme diğerlerinden daha fazla
korku ile tepki gösterdikleri görülmüştür.53
Psikolojik olarak insan kendi ölümünün gerçekliğini bir süre için
inkar edebilir, ancak komşumuzun ölümünü algılayabiliriz. Bu şekilde
savaşlarda ve trafik kazalarında ölenlerin sayısını duyunca ürpeririz
fakat böylesi haberler aynı zamanda yalnızca kendi ölümsüzlüğümü
ze olan inancımızı pekiştirir ve -bilinç dışımızın derinliklerinde- sevinç
duymamıza neden olur: "Ölen ben değilim, bir başkası" . Günümüzde
ölümün gerçeğinin sistemli inkarı için zımni bir uzlaşma ortamı oluş
muş gözüküyor. Bunun göze çarpan birçok yansımaları vardır. Kübler
Roos'un tespitleriyle; ölüm ve ölmek yerine yumuşablmış sözcükler
kullanılıyor, ölüler sanki uyuyorlarmış gibi gösteriliyor. Hasta tanıdığı
52
53
Melici, Abdulaziz A., et-Tatavvuru'ş-Şuuri'd-Dini inde'! Tıfl ve'l-Mürllhik, Mısır
1955, s. 187.
Bkz. Godın, a.g.e., s. 239-240; Geçtan, a.g.e., s, . 179.
44
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ ve DİN
ve alışhğı çevreden koparılıp bir sürü makinelerle donatılmış soğuk ve
sevimsiz, bir hastane odasında duygusal yalnızlığa ve acıya terk edili
yor. Çocukların ölmekte olan anne babalarını hastan ede ziyaret etmele
rine izin verilmiyor, hastalara gerçeğin söylenmesi gerekmediği konu
sunda uzun ve zorlu tartışmalar yapılıyor. Kısacası günümüzde ölüm
birçok açıdan daha itici, daha yalnız, mekanik ve insanlıktan uzak bir
hale gelmiştir.54
Kısacası, ölümü inkar etmenin onun varlığını reddetmenin iki
· tarzından söz edilebilir. Birincisi, "maskeleme" dir. Maskeleme, ölü
mü hahrlamamak, onunla hiç karşı karşıya gelmemek, onun hakkınd a
düşünme fırsatı bulmamak için kendini günlük işlerine, çalışmalarına
vermek, hayatı çok yoğun olarak yaşamakhr. Böylece bir kısım insan
lar ölümle yüzleşmemek için zorlantılı işkolik ya da hazcı(hedonist),
zihni uyuşturucu ve oyalayıcı bir yaşam tarzını benimsemektedir. Ölü
mü inkarın ikinci şekli ise "bastırma" dır. Bu, ölüm kavramını şuurdan
atarak etkisiz hale getirmektir. Çoğu insan ileriye dönük planlarında
ölümü hiç düşünmemekte, bu dünyada sonsuza kadar yaşayacakmış
gibi bir yaşama arzusu sergilemektedir. İçinde yaşadığımız sektiler kül
türde, iş, başarı, zenginlik, şöhret, cinsellik, mutluluktan çokça konu
şulduğu halde günlük hayatta ölümden hiç söz edilmemesi adeta onun
yok sayılması bu tutumun açık belirtisidir.
2 . Ölüme Meydan Okuma
Bazılarına göre ölüm alt edilmesi gereken bir düşmandır. Son yıl
larda hp bilimi yaşamı uzatma konusunda oldukça önemli gelişmeler
kaydetmiş, yaşam destek ve yoğun bakım üniteleri sayesinde birçok
kritik hastalıkta ölümlülük oranını azaltmışhr. Bunun yanında, henüz
tedavisi bulunmayan hastalıklardan ölen ya da ölmek üzere olan kişi
lerin dondurularak saklanmaları (hibernasyon) uygulaması sayesinde,
ilerde geliştirilecek tekniklerle bu kişilerin çözülerek tedaviye alınıp,
böylece yaşam sürelerinin uzahlmış olacağına inanılmaktadır. Böylece,
54
Kübler-Ross, Ölüm ve Ölmek Üzerine, s.30-32,35-36; aynca bkz. Aries,
Philippe,Batılının Ölüm Karşısında Tavırlan (çev.M.A;i Kılıçbay) Gece Yayınlan,
Ankara 1991,s.88
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K OLOJ İ S İ
45
"dondur, bekl e, canlandır" sloganıyla ifade edilen bir süreç içerisinde
canlılığın sürdürülmesinin insanın elinde olduğuna ve ölümün er ya
da geç yenilebileceğine olan umutlar ateşlenmektedir. Ölümü yenme
nin ya da geriletmenin cazibesi o kadar sürükleyicidir ki bu durumun
doğuracağı etik sorunlar şimdilik kulak ardı edilerek55 büyük bir istek
lilikle bu yöndeki çalışmalar sürdürülmektedir.
Ölüme karşı durma eğilimi, her konuda en hızlı ve en uç noktalara
ulaşmayı hedef edinen günümüz kültürünün tabii bir parçasıdır. Mut
lak güç ve ölümsüzlük için duyulan isteğin alabildiğine kışkırtıldığı bir
dünyada yaşıyoruz. Her gün televizyon programlarında yüzlerce ölme
ve öldürme olayına tanık oluyor ve sıradanlaşmış bir ölüm algısı ge
liştiriyoruz. Savaş haberleri, terör, cinayetler, şiddeti kutsayan filmler,
ölümü onurlu bir şekilde kabul etme yeteneğimizi zayıflatıyor ve ina
nılmaz bir duruma getiriyor. Filmlerde, sanal savaş oyunlarında ölüm
olayına bu kadar yoğun şekilde şahit olmak, ölümün gerçek olmadığı,
senaryonun bir parçası olduğunu kabul etmeye yol açabiliyor ve gerçek
ölüm olaylarıyla karşılaşıldığında bilinçsiz olarak ölüm olgusu gerçek
dışı gibi algılanabiliyor. Ölüme karşı bir tür "sistemli duyarsızlaştırma"
araçları devreye sokulmuş oluyor. Böylece sadece yıkıcı olan savunma
mekanizmaları harekete geçirilmiş oluyor.
Süpermen, Rambo, Heman, Harry Poter, vb. film ve hikaye kah
ramanlarının maceralarında ön planda gözüken bu eğilim, geniş kit
leleri bu yönde tahrik etmekte ve şartlandırmaktadır.Öte yandan, oto
mobil, uçak, deniz motoru .. gibi motorlu taşıtlarla yapılan hız yarışları
ve ölümle burun buruna gösteriler birçok çağdaş insanın büyük zevk
duyduğu uğraşı alanlarıdır. Özellikle çok sayıda kişilerin ölümüne yol
açan kaza ve yıkımlardan sağ çıkanlarda bu ölüme meydan okuma tu
tumu çok belirgin olarak görülür. Bu kişiler, ölümle kumar oynamış ve
kazanmış olma duygusu içerisinde yaşarlar. Bazıları, daha sonra kar
şılaştıkları benzer durumlarda bu yenilmezlik duygusunun etkisi ile
kendilerini gereksiz yere tehlikeye atabilmektedirler. Tehlikeye atılma,
ölüme meydan okuma, ölüm ve yaşama içgüdüleri arasındaki tutarsız
bir denge, kısa aralarla birinin diğerine baskın gelmesi şeklinde yo55
Bkz. Bodur, Selim, "Ölüm Üzerine Tıbbi Çeşitlemeler", Cogito, Yaz 2004, S.40, s.9597.
46
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTE Sİ PSİKOLOJ İ S İ v e DİN
rumlanmaktadır. Baş döndürücü, hem de hoşa giden ve insanın ken
dini kuvvetle duyduğu oranda hoşuna giden tehlikeye atılma zevkini
veren, bu ölüm içgüdüleridir. Kişi, ölüm korkusunu hissettiği oranda
kendinde yaşama arzusunun gücünü duyar. İşte zaten tehlikelerin zev
kini veren de budur. Ölümün yanından böylesine sıyırtarak geçmek
insana yaşama temposunu bir bakıma daha hızlı hissettirmektedir.56
Eskiden beri milletlerin kültürlerinde yer alan kahramanlık hikaye
ve destanları, düşman karşısında, ölüm tehlikesine aldırış etmeksizin
kendisini ortaya koyan örnek şahsiyetleri günümüze kadar taşımıştır.
Ancak bu örneklerde hazza yönelik bir macera ruhu değil, daha çok,
yüce bir dava uğruna ve başkalarının yaşamı ve kurtuluşu adına ortaya
konan cesaret ve fedakarlıklar anlatılır.
Günümüzde ölüme meydan okuma, karşı çıkma tutumunun en
iddialı şekli, "soğukla tedavi" teknolojisinin gelişmesiyle ortaya çık
mıştır. Bazı gelişmiş ülkelerde, yeni ölmüş olanların bir gün yeniden
hayata döndürülebilecekleri düşüncesiyle dondurulmaları yönünde
faaliyette bulunan dernekler kurulmuştur.57 Biyomedikal bilimlerin bir
gün yaşlanmayı önleyeceği ve bir hastalık gibi görünen ölümü ortadan
kaldıracağına inanların sayısı giderek artmaktadır. Her insana sonsuz
bir hayat vermek için çalışmalar yapmak amacıyla kurulan şirketler ve
komiteler iş başındadır. Çalışmalar özellikle genler üzerine yoğunlaş
mış bulunmaktadır.
�···'"
f
3. Ölümü isteme
Şuurlu ya da şuur dışı olarak yaşanan ölüm isteği, çağdaş kültürde
sanıldığından daha yaygındır. Freud'un "ölüm içgüdüleri" dediği şey,
bir anlamda (yaşamaya olduğu kadar) ölüme, yani ona göre, hayatın
aslı olan cansız maddeye dönmeye duyulan istek ve eğilimdir. Jung, bu
anlamda biyolojik temele bağlı bir ölüm içgüdüsünü hiç kabul etmez;
fakat ona göre manevi hayata işaret eden pek basit bir başka içgüdü
56
57
Arkun, Nezahat, İntiharın Psikodinamikleri, 2. bas., İstanbul 1978, s. 148-149.
Bkz.Hick, John, "Değişen Ölüm Sosyolojisi" (çev. Turan Koç), Erciyes Ü.İlahiyat Fa
kültesi Dergisi, 1990, S.7,s.241.
ÖLÜM VE Ö LÜM Ö T E S İ P S İ K OLOJ İ S İ
47
vardır.58 Bunun dışında, insanın şuuraltında varlığını kuvvetle hisset
tiren ölüm isteği ve özlemini, ana rahmindeki rahat ve huzurlu hayata
dönüşün bir ifadesi olarak yorumlar. Jung'a göre bu eğilim psikolo
jik hayatın ileri gelişimini engelleyen bir "gerileme" (regression) dir.
Hayat mücadelesinde insanın düşmanı kendi dışında değil, kendi için
dedir; onu beraberinde taşımaktadır. Bu, kendi iç derinliklerine doğru
tehlikeli bir özlem duyma, kendi iç kaynağında yok olup gitme özlemi,
anneler cennetinin aşağılarına doğru çekilme özlemidir. İnsanın hayatı
devamlı pusuda bekleyen gecenin geçici ve şiddetli rahatlığı, yitip-git
me ile sürekli bir mücadeledir. İnsanda sakinliğe, sessizliğe, rahatlığa,
denge ve uyuma olan eğilim, ölüme duyduğu özlemdendir. İnsan hare
ketsizliği, tamamlanmayı ve rahatı aramaktadır. İşte bu noktada dinle
rin insan psikolojisine yaptığı önemli yardım kendisini göstermektedir.
En ilkel dönemlerden beri bu geriye dönüş eğilimine karşı, büyük ruh!
tedavi sistemleri olan dinler tarafından savaşılmaktadır.59
Bundan anlaşılmaktadır ki, insan ölüme tutkun olduğu için değil
yaşamı beceremediği için, özellikle bozuk bir bilinçle yaşama katılmak
zorunda olduğu için ölmek isteyebilir.Nitekim bir kısım gençler için
ölümün cezp edici bir yüzü vardır. Her yaş ve gruptan tedirgin ve ça
tışmalı kişilerin başvurduğu çözüm yolu da çoğu zaman ölümü isteme
olmaktadır. Böylece ölüm bazen kişinin yaşamakta olduğu çatışmalar
ve yaşadığı sıkıntılardan bir kurtuluş yolu olarak görülebilir.
Başta Avrupa ülkeleri olmak üzere bütün dünyada intiharların gi
derek artmakla olduğu60 göz önüne alındığında, günümüz insanının
ölüm isteğinin ne kadar güçlü ve yaygın olduğu daha iyi anlaşılır. Kişi
leri intihar fikrine zorlayan sebepler çok ve değişiktir. İntihar çoğu za
man bir cezalandırma isteğinin dışavurumudur. İntihara yönelen kişi
ya kendini ya da bir başkasını cezalandırmak ister. Kimi insan, başka
larından intikam almak ve onları üstesinden gelemeyecekleri suçluluk
duyguları içine atmak için kendini öldürebilir. Ağır bedensel sakatlık
ları tedavisi çok güç hastalıkları olan kişilerde ve kendini işe yaramaz
58
59
60
Jung, C.G., Metamorphose de l:fune et Ses Symboles s.542 (dipnot)
Jung, a.e., s.591-592.
Arkun, a.g.e, s. 39-41; Fromm, Erich, Sağlıklı Toplum (Çev. Y. Salman-Z. Tanrısever)
İstanbul, 1982, s. 19-21; Ziyalar, Adnan, Sosyal Psikiyatri, İst. 1980, s. 263.
48
ÖLÜM, Ö LÜM ÖTESİ PSİKOLOJİ S İ v e D İ N
bulan mutsuz yaşlılarda d a ölme isteği sıklıkla görülür. Öfkesini ifade
etmek ya da diğerlerinin suçluluk hissetmesi için intihar eden kişi, in
tiharın tadını çıkarabilmek için bilinçliliğin var olmaya devam ettiğini
düşünebilir. Böylece intihar eden insanların birçoğu ölüme karşı sihirli
bir bakış açısına sahiptir ve onu geçici ve dönüşü olan bir şey olarak
görürler. Bunun dışında, intihar fikri korkudan biraz olsun kurtuluş
sağlar. Birçok insan "ölümden o kadar korkuyorum ki intihar etmeyi
düşünüyorum" anlamına gelen sözler söyler. Bu aktif bir harekettir, ki
şiye kendisini kontrol eden şeyi kontrol etme fırsatı verir.61
Hayatın güçlükleri, bunlarla gelen gerilim ve zorlanmalar, açmaz
da kalmışlık duyguları, sayısız çirkinlikler ölümü düşündürür hatta
özlettirir. Ölüm isteğini doğuran şartlar ve sebepler bireylere, kültürle
re ve devirlere göre çok farklı olabilmektedir. Harakiri yaparak canına
kıyan bir Japon savaşçı açısından bu davranış, toplumsal bir değerin
gerektirdiği sorumluluğun yerine getirilmesinden ibarettir. Ayrıca, ki
milerinde nevrotik bir ' itibar kazanma' ya da sevilen kişilere ölümle
ulaşma şekli olarak anlam kazanan ölüm isteği, iHl.hi aşk duygusuyla
kıvranan bir silfıde, bir an önce Allah' a ulaşmanın derin ve samimi bir
arzusu olarak kendisini gösterir.62 Ölüme duyulan arzunun sebepleri
gibi, ifade ediliş biçimleri de farklıdır. Kendi hayatına son verme ile so
nuçlanan intihar olayları ile Allah aşıklarının bütün dünyevi ilgilerden
kendilerini soyutladıkları " iradi ölüm " ya da "ihtiyari ölüm" denilen
zühd yaşantısı elbette ki birbirine hiç benzem :_z.
1
4. Öİümü Kabullenme
Daha önce tasvir edilen tutumlarda genellikle hayat ve ölüm bir
birinden ayrı olgular olarak ele alındığı halde, ölümü kabullenme tu
tumunda, ölüm hayatın bir parçası olarak kabul edilir. Ölümü kabul
lenme tutumuna çeşitli var oluş felsefelerinde rastlanır. Bunlardan
bazıları ölümü, hayatı sürdürmemizdeki temel sebep olarak görür.
Bazıları ise ölüme yaklaşmanın fizyolojik bir son değil, bir var olmama
tehdidi olarak algılandığı görüşünü savunur. Heidegger, her insanın
61
62
Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.203.
Bkz. Mutasavvıflara Göre Ölüm", a.g.d ., s. 101.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ
49
kendi ölümlülüğünü iç bir tecrübeyle kavraması gerektiğini, ancak
bu durumda hayatın gerçek anlamını bulabileceğini savunur. Çünkü
ölüm bütün hayatı kucaklayan ve ona sorumluluk getirerek değer ka
tan bir olaydır. İnsan "ölüm yönünde varlık" olduğunun iç denemesine
sahip olduğu ölçüde dünyadaki sorumluluklarının farkına varacaktır.
Kierkegaard da benzer şekilde ölüm olgusunu sübjektif yolla kavrama
nın önemi üzerinde durur. Bu şekilde kavranan ölüm insana ahlakf bir
görev, ahlakf hareket için biricik bir vesile imkanı taşır. Ölüm hissedilir
ve insan hayatını değiştirecek derecede önceden yaşanılan bir fikir ola
rak kendisine bağlanılırsa, ancak bu durumda ölüm kendisine has bir
mana ve önem kazanır.63 Kısacası ölümün eşi ve benzeri yoktur; ölüm
hayatımızı sahici bir tarzda yaşamamızı bizim için olası kılan bir du
rumdur. Ölüm inkar edildiğinde hayat küçülür. Ölüm dışlandığında,
kişi için içindeki riskleri gözden kaçırdığında hayat zayıflar. Ölümün
kabul edilmesi hayata bir keskinlik hissi vermekte, hayat görüşünde
kökten değişikler yapmaktadır ve insanı oyalanmalar, sakinleştiriciler
ve önemsiz kaygılarla belirlenen bir yaşam tarzından daha sahici bir
tarza taşımaktadır. 64 Ölümü kabullenme, ancak ölümle birlikte bir baş
ka varlığa açılma, daha iyi bir hayata kavuşma, varlığını sonsuza kadar
devam ettirme ümidi veren bir düşünce ve inanç yapısı içerisinde geli
şen bir tutum olmaktadır.
Genel olarak hayatını iyi bir şekilde değerlendirdiği duygusuna
sahip olan kimseler, ölümü sükunetle kabullenme tutumu gösterirler.
Dinf bakış açısının ölüme yaklaşmada sükunet, boyun eğme ve kabul
tutumunu doğuracağı tahmin edilebilir. Bununla birlikte bütün din
darlarda aynı eğilimin ortaya çıkmasını beklemek de gerçekçi dmaz.
Yaşanan dinin özelliği ve kişinin dinf inanç ve görevlere kendisini veriş
derecesi bu hususta önemli bir etken olarak gözükmektedir.
Ölümden dönme tecrübesi
Ölümü kabullenmeyi kolaylaştıran bir takım uygulamalara, birçok din ve düşünce geleneğinde eskiden beri rastlanmaktadır. "Ölümle
63
64
Bkz. Magill, Frank, Egzistansiyalist Felsefenin Beş Klasiği (Çev. Vahap Muta!), İs
tanbul 1971, s. 38, 58-60.
Yalom, Irvın, Varoluşçu ve Psikoterapi, s.55, 69.
·
50
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ KOLOJİSİ v e DİN
yüzleşme", "ölümü düşünme ve en üst düzeyde ölümlülüğün farkına
varma", "iradi olarak sürekli ölüm halinde bulunmaya özen gösterme"
tarzındaki uygulamalar mistik/ tasavvufi geleneklerde sıkça başvuru
lan bir eğitim yöntemi olarak bilinir. Böylece, tüm arzulardan ve korku
lardan özgür olma anlamında "ölmeden önce ölme" yi gerçekleştiren
bir süreçten geçilerek ölüme hazırlanılmış, onu kolayca kabul edilebilir
bir duruma gelinmiş olunmaktadır.65
Böylesi sistemli düşünce ve uygulamalara bağlı olmadan da bazı
insanların ölümün kıyısına kadar varıp yeniden hayata döndüğünü
gösteren olaylarla karşılaşılmaktadır. Burada söz konusu olan önce
likle tıbbi müdahalelere bağlı olarak "ölümden dönme" olaylarıdır.
Yani ruhun bedenden ayrıldığı ve farklı daha hoş bir yaşam içerisinde
var oluşunu sürdürdüğü izlenimini veren tecrübelerin yaşanmasıdır.
Farklı inanç ve kültür düzeyinde birçok insanın yaşamış olduğu bu
tecrübelerde birçok ortak nokta tespit edilmiştir. Yeniden canlandırı
lan kişilerle yapılan araştırmalar sonucu elde edilen verilere göre, bu
"uç" ya da "sınır durumlar"ı yaşayan kişilerde olumlu yönde önemli
kişisel dönüşümler ortaya çıkmaktadır. Bu dönüşümler kısaca hayatı
ve ölümü kabullenme, insani ve ahlaki bakımdan olgunlaşıp yücelme,
dini-manevi değerlere daha fazla önem verme yönündedir.66 Benzeri
kişisel değişimlere, intihar girişiminde bulunup şans eseri kurtulan,
dağa tırmanırken düşme tehlikesi geçirip ölümün kıyısından geri dö
nen, ölüme mahkum olan ve ölüm hücresinde beklerken son dakika
da cezası ertelenen mahkumlarda ve ölümcül kanser hastalarında da
rastlanmıştır.67
65
66
67
Bkz., Zarcone,Thıerry. "Tasavvufta Ölüm Deneyimi ve Ölüme Hazırlanma", (Yay.
Haz) Gılles Veınsteın, Osmanlılar ve Ölüm (çev.EHi Güntekin), İletişim Yayınlan,
İstanbul 2007, s.163-185.
Bkz.Moody, Raymond A., Ölümden Sonra Hayat (çev.Gönül Suveren) İnkılap ve
Aka Kitabevi, 2.bas.,lstanbul 1983; Randles,Jenny. ve Hough,Peter.,Öteki Dünya
(Ölümden Sonraki Yaşamın Gizlerini Açıklayan Bilimsel Araştırma), (çev. Mehmet
Harmana), Say Yayınlan, İstanbul 1994; Karaca ,Faruk, Ölüm Psikolojisi, Beyan Ya
yınları, İstanbul, 2000, s.123-141.
Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.58-63.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTE S İ PSİKOLOJ İ S İ
51
5. Yas Tutma
Bir yakınının, tanıdığı ve sevdiği birinin ölümünü görmek, yaşa
mak insan için oldukça acı verici bir durumdur. Oniarın ölümünün ar
dından şiddetli ruhsal acı ve elemler yaşamak doğal bir tepkidir. Ölüm
nedeniyle bir akraba ya da arkadaşından yoksun kalan kişinin ilişki
lerinde ve davranışlarında bir yavaşlama, içe kapanma, üzüntülü bir
dönem başlar ki buna "yas" adı verilir. Dini ve hukuki düzenlemelerde
kişilerin yaşadığı bu ölüme bağlı ruhsal sarsınh dikkate alınmış ve bu
dönemi kapsayan hükümler ortaya konmuştur. Böylece yas tutma, bi
reysel bir davranış olmanın ötesinde kalıcı, toplumun geneline yayılan
düzenlemelerin konusu da olmuştur. Bazı durumlarda da bir kişinin
ölümüne duyulan acının belirtilerini ortaya koyma biçimi toplum tara
fından düzenlenir ki bu da "matem" olarak adlandırılır.
Bütün ölümler elbette ki aynı oranda etkili değildir. Yaşlıların ölü
mü daha kolay kabul edilir. Yaşlılıkla ölüm arasında daha kolay bağ
kurulması da bunda önemli bir rol oynar. Genç ölümler daha zor ka
bullenilir. Bu yüzden yaşlı ana baba yitirmenin eş ve çocuk yitirme
ye kıyasla daha az keder verici olduğu söylenebilir. Yetişkinin eş ve
çocuğuna kıyasla ana baba yitimine daha az tepki göstermesi, yaşlı
ana babasının potansiyel ölümünü sık sık düşünmesine, olayın bir tür
provasını yapmasına bağlanabilir. Bilişsel ve duygusal öksüzlük dü
şüncesi çok önceden başlar ve bu sürecin kişiyi kendi ölümüne hazır
ladığı söylenebilir. Şüphesiz yas sırasında yaşananlar, kaybedilen kişi
ile yürütülen ilişkinin tipine göre değişir. En acı duyguları ebetteki en
sevdiğimiz kişileri yitirdiğimizde yaşarız. Ölüm anlayışı dini inanç ya
da inanç eksikliği, ölenin yaşı, ölümün ani ya da beklenir olması du
rumu, aile içinde ölümlerin sıklığı vb etkenler, yasın ifade biçimlerini
yönlendirir ve bunların duygusal rengini değiştirir.
Yas ve keder, " öncelenmiş yas" olarak, zaten bir yanıyla ölmek
üzere olan sevilen birinin can çekişme sürecinde yaşanır ve ölümünün
hemen ardından gelen dönemde de önemli bir etki yarahr. Geride ka
lanlar fiziksel ve ruhsal hastalıklara ve ölüme karşı daha duyarlı ol
maktadırlar. Bu özellikle ansızın ve beklenmedik biçimde gelen yaslar
için doğrudur. Bu yüzden yas sürecinde acılı duyguların hafifletilmesi
ve duygusal destek süreci çok önemlidir. Aile ve arkadaş desteğini gö-
52
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ v e DİN
ren kişiler yası izleyen fiziksel ve ruhsal bozuklukları daha az göster
mektedirler.
Yas içindeki kişiler tipik olarak birtakım evrelerden geçmektedir
ler. Birinci evre şok, uyuşukluk, inkar ve inanmama evresidir. En yo
ğun duygu olan şok ve uyuşukluk genellikl e birkaç hafta sürmekte,
yadsıma ve inanmama ise günlerce ve aylarca sürebilmektedir. Ölümü
takip eden ilk birkaç günde geride kalanlar şok etkisi altında olurlar ve
o kişinin öldüğüne inanamazlar. Bu safhada donukluk, uyuşmuşluk,
hayret, korku, afallama, boşluk, anlamsızlık, şaşkınlık duyguları yaşa
nabilir. Solunumla ilgili sıkıntı, somatik üzüntü, gırtlaktaki düğümlen
meden dolayı nefesi kesilmek ve solunum yetersizliği gibi fizyolojik
belirtiler de bunlara eşlik eder. Ayrıca, ölenin hayaliyle zihnin çokça
meşgul olması, sevdiği kişinin ölümüne sebep olduğu ya da ihmali ol
duğu düşüncesiyle suçluluk ve günahkarlık duyguları hissetme gibi
belirtiler de görülebilir. İkinci evre özleme, hasretini çekme ve depres
yon evresidir. Genellikle 5-14 gün arasında doruk noktasına çıkmakta
ama daha uzun sürebilmektedir. Bu evredeki yaygın duygular ağlama,
umut, gerçek olmama duygusu, empati, insanlardan uzak durma, ilgi
yokluğu, ölenin anısına bağlanma vb.dir. Diğer belirtiler öfke, kızgın
lık, korku, huysuzluk, iştahsızlık, uykusuzluk vb. olabilir. Ölen kişiyi
ülküleştirmeye de yas tutanlarda çok rastlanır. Bu safhada yas tutanlar
ölen yakınlarının ölümüne anlam vermeye çalışırlar. Ölen kişiye bağ
lılık, özellikle beklenilmediği anda meydana gelen ölüm türünde daha
güçlüdür. Yasın üçüncü evresi sevilen kişiden kurtulma ve yeni şartlara
uyum sağlamadır. Bu dönemde kişi kaynaklarını harekete geçirir, in
sanlarla ve etkinliklerle yeniden ilgilenir, yeni bir denge kurmaya ça
lışır. Kimileri için bu evre 6-8 hafta, kimileri için de aylar hatta yıllar
sürebilir. Dördüncü evre, kimliğin yeniden kurulması evresidir. Kişi
yeni ilişkiler gerçekleştirir ve sevdiği biriyle yeni roller üstlenir. Geride
kalanların yaklaşık yarısının bu evrede yas yaşantısından bazı yararlar
ya da deneyimler edindikleri tespit edilmiştir.68
Fakat bütün yaslar normal bir seyir izlemezler; bazıları çok karma
şıklaşır, bazıları patolojik bir hal alır. Karmaşık denen yaslar özellikle
68
Bkz. Çileli, "Ölüm", a.g.e., s.222-223; Thomas, Ölüm, s.99-101; Yıldız, Murat, Ölüm
Kaygısı ve Dindarlık, İzmir İlahiyat Vakfı Yayınlan, İzmir 2006, s.4�4.
ÖLÜM VE Ö LÜM ÖTESİ P S İ K OLOJ İ S İ
53
açığa vurulmamış dönemde çocukta ve yaşlıda sıkça görülür. Bu du
rum, içselleştirme, suçluluk veya donanımsızlık süreçlerini güçleştirir
ve baş ağrısı, hipertroidi, güçsüzlük, uykusuzluk, asbm, kolit, mide
kanaması gibi sağlık sorunlarına yol açar. Ayrıca çok uzun bir zaman
bu kişilere yardım ve destek çalışmasını da engeller. Patolojik yaslara
gelince, zihinsel yaşamın işleyişini önemli ölçüde bozarlar, dolayısıyla
benlik algısını ciddi olarak yıpratırlar. Ölçüsüz ve sürekli bir şekilde,
yaşanan şeylerin bazı anlarına girerler. Bazı kimseler ölen kişinin ölü
münü bir türlü kabullenemez, onun her zaman hayatta olduğunu var
sayar. Bazıları da kendisinin bir parçasını kaybetmiş gibi bir duyguya
kapılır. Ölenin arkasından acı çekmeyi ve yası gereksiz olarak değer
lendiren "ölümün önemi yoktur" diye düşünenler vardır. Böylelerine
göre zaten ölen kişinin hayattayken hiçbir faydası yoktur, dolayısıyla
üzülmeye değmez. Ölenin arkasından kendisini suçlayan, bu ölümden
kendisini sorumlu tutanlar vardır. Bunlar kendinden tiksinir, kendini
iğrenç hisseder, kendine ve diğerlerine karşı saldırganlaşır. Son olarak
kafası ölü ile tamamen meşgul olan, yas döneminde kendini onunla
özdeşleştiren, onun hastalığını ve ölümünü yeniden yaşayan, kendini
onun yerine koyan ve ona benzemeye çalışan kimselere de rastlanır. 69
ÖLÜMSÜZLÜK ARZUSU
Dinlerin ya da felsefelerin "ruhun ölümsüzlüğü", "ölümden sonra
yeniden dirilme", "ölümden sonraki hayat" vb . inanç ve düşünceleri bir
tarafa, bütün insanlarda "ölümsüz olma arzusu" psikolojik bir gerçek
olarak varlığını hissettirmektedir. İnsan bir yandan ölümle uzlaşma
ya çalışırken bir yandan da ölümsüzlüğü özler. İlk insan Hz. A dem ve
eşinin Allah'ın buyruğu dışına çıkarak Şeytan'ın telkinleri albnda dav
ranmaya sürükleyen ve Cennetten bu dünyaya düşüşlerine yol açan
bu arzunun ta kendisidir ( A'raf 7 / 20; Taha 20 / 120). Gılgamış destanı,
insanın ölümsüzlük arzusunun ne derece güçlü olduğunu ortaya ko
yan edebi bir üründür. Gılgamış ölümsüzlüğü her nimete tercih etmeye
hazır bir evrensel ilk örnektir; onun aradığı yalnızca ölümsüzlüktür.
Her insan içinde bir Gılgamış barındırır. Denebilir ki, ölümsüzlük ar69
Thomas, Ölüm, s. 102.
54
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ ve DİN
zusu, insanoğlunun bitmez-tükenmez bir rüyası, en derin ve güçlü bir
hayali, geçici ve sınırlı varlığından kurtulma umudu ve tutkusudur.
j
Günümüzdeki teknolo ik gelişmelere bağlı olarak insan ömrünü uzat
ma ya da ölmüş olanların gelecekte bir gün yeniden diriltilebilecekleri
düşüncesiyle "dondurma" yönündeki arayış ve çabalar bu tutkunun
bir ifadesi olarak anlaşılabilir. Tıbbın kendisi de ölüme karşı insanın bir
mücadelesi ve varlığı sürdürmenin bir aracı durumundadır. Bu arzuyu
besleyen "yaşama isteği", sonsuza kadar var olma özlemi insanın en
derin ve güçlü arzusudur. Hayabn sürekliliği ve bu sürekliliğin korun
ması, hayabn yapısında mevcut olan ana çizgilerden birisidir. Hayalın
sınırlı oluşuna herkes tepki gösterir ve bu tepkiyi de herkes hayata kar
şı kendi tavrına göre gösterir. Ölümlü varlık yapısına rağmen sonsuza
kadar kesintisiz yaşama, hiç yok olmama duygu ve arzusu, hayatın sü
rekliliği algısı beraberinde, çocukluktan itibaren yaşanan psikolojik bir
gerçektir. Çocuk genellikle hayabn sürüp gideceğinden şüphe e tmez; o
şuur dışı olarak kendisini ölümsüz kabul eder. Onun için kabullenilme
si ve sindirilmesi çok zor olan şey hayahn sürüp gideceğine inanmak
değil, ölüm gerçeğidir. Ölüm gerçeği karşısında hiç eksik olmayan te
mel endişe, ölümlülüğün şuuruna vardıkça daha da artmaktadır. Neti
ce itibariyle insanı korkutan, ürküten, endişelendirip rahatsız eden şey
hayatın sürüp gideceğine inanmak değil, onun bir yerde son bulacağını
hissetmek ve düşünmektir. Her ne kadar ölümü bir uyku ya da varo
luşun mutlak yok oluşu olarak düşünmekle bu korkunun etkisinden
kurtulacağını zannedenler varsa d a,7° şuur dışı ölümsüzlük arzusu ko
lay kolay onların peşini bırakmamaktadır. Çünkü hayabn sürekliliği
algısı, narsistik özellikte şuur dışı bir dilekten daha fazla bir şeydir. Bu,
varlığın ö kadar hayati bir arzusudur ki, kararlı muhalifleri bile onun
elinden kaçıp bütünüyle kurtulmakta zahmet çekmektedirler. Gele
cek hayatın, ölüm ötesinin en kah inkarı, daha ölçülü ve d enebilirse
akılcı düşünce için d aha küçük düşürücü bir başka tür "ölümsüzlük
anlayışı"run kabulü ile beraber bulunmaktadır.71
70
71
Bkz. Ci!siye 45 / 24; krs. Schrnidt, Heinrich, Epikür'ün Yaşama Sevinci Felsefesi (Çev.
Y.K. Kfuli) Tan Matb. lst. 1964, s. 80-81.
Gregoire, François, L'Au-Del§, P.U.F., 5. bas., Paris 1977, s. 11,12-14.
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ
55
Bir olgu olarak ölümün evrenselliği ne ölçüde gerçekse, bir duygu
ve arzu olarak ölümsüzlük isteği de o ölçüde evrensel bir psikolojik
gerçektir. Jung bunu şöyle dile getirir: İnsanların pek büyük bir çoğun
luğu, her zaman hayabn devamlılığına inanma ihtiyacını duydular...
Hayabn ölümü aşbğını düşündüğümüz zaman, bu düşüncenin anlamı
bizden kaçıp kurtulsa, aklımızla tam olarak kavrayamasak bile, yine de
hayabn anlamı içinde hareket ediyoruz. Ölüm ötesi bir hayata inanma
insan için kaçınılmaz, zorlayıcı bir durumdur. Çünkü bu düşünce ve
inanç kolektif şuuralbnın arketiplerinden birisidir.72
Godin, ölüm gerçeği karşısında insanlarda oluşan iki farklı hareket
tarzını tespit etmektedir. Birincisi, kaçınma ve narsistik korunma hare
ketidir. Bu, köklü bir yaşama isteği, daha yaşama ve ölümü saf dışı etme
ihtiyacının bir ifadesidir.. İnsanda gerçek bir ebedi yaşama, sonsuzca
yaşama arzusu vardır. İkincisi, "tamamlanma arzusu" dur. Bu, daha iyi
yaşamak, başka yaşamak arzusu şeklinde kendisini açığa vurmaktadır.
Bu, tamamlanmış bir hayat içinde kendini gerçekleştirme eğilimidir.73
Her iki durumda da insan, hayatını kesintiye uğratmaksızın devam et
tirme ve sonsuza kadar var olma özlemini dile getirmektedir. Fromm' a
göre ölüm ve ölümle ilgili bazı ftdet ve uygulamalar da aynı arzuyu
dışa vurmaktadır. Çeşitli törenlerde ve inançlarda sergilenen, insan
bedenini konserveleyerek saklama fikri, ölümsüzleşme arzusunun en
belirgin biçimidir. Günümüzde ve özellikle A.B.D. de rastlanan, ölüm
şuurunu basbrmak ve. ölüme karşı duyulan korkuyu azaltmak için uy.�
gulanan, ölüyü gömmeden önce, onu süsleme ve güzelleştirme çabası
da,74 esasen ölümsüzlüğe duyulan özlemi anlatmaktadır.
Evrensel bir psikolojik olg u olan ölümsüzlük arzusu, inanç ve dü
şünce seviyesinde farklı şekillerde dile getirilmiştir. Bunlardan belli
başlıları şunlardır:
a.
Maddi ölümsüzlük. İlk dönem atomcularından günümüz Mark
sistlerine varıncaya kadar pek çokları tarafından ileri sürülen
bu görüşe göre, ezelf ve ebedi olan sadece maddedir; insan
72
73
74
Jung, C.G., Problemes de L' Ame Modeme (fr. Çev., Yves Le Lay), Correa 1%0, s.
241.
Godin, "La mort a-t-elle chang�?" a.g.e., s. 251-252.
Fromm, Sahlp Olmak ya da Olmak, s. 198-199.
·
56
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKO L OJ İ S İ v e DİN
da maddi özü bakımından ölümsüz olabilir. Mesela Lucrece' a
göre, atomik madde hareketlerinin sonsuzluğu ve zamanın
sonsuzluğu yüzünden, insan da tam bir ölümsüzlüğe eriş
mektedir. Nietzsche'nin görüşü de buna yaklaşmaktadır: Kai
nattaki oluş ezeli ve ebedi bir devir içinde, ezeli ve ebedi ola
rak yeniden başlar ve Bütün' ün parçaları olan biz, bu ezeli ve
ebedi Dönüş' e ezeli ve ebedi kahlırız.
b.
Biyolojik ölüms üzlük: Ölümden sonra yeniden dirilişe, bir başka
alemde ölümsüz olarak hayahn devam edeceğine inan
sın ya da inanmasın çoğu insan, bu dünyada biyolo
jik bir çerçevede de olsa ölümsüz olmaya arzu duyar.
Ana-babalık duygusunun temelindeki güçlerden birisi
de bu arzudur. Neslinin ve sulbünün kendi evlatları va
sıtasıyla bu dünyada sonsuza kadar sürüp gideceğine
inanan ana-baba için bu inanç, kendi faniliğini unutturan ve
ölüm karşısında teselli veren önemli bir duygudur.75
c.
Sos yal ölümsüzlük: Kimi insanlar, kendilerinin ölümünden
sonra geride başkalarına faydalı olacak eserler ve çalışmalar
bırakmakla ölümsüz olacaklarına inanırlar. Copmte, ferdin
ezeli ve ebediliğini ret ederken, insanlığa, "Büyük Varlık" a
bel bağlamaktadır. Ona göre, insanın ölümsüz ruhu yoktur,
fakat insanlığın gelişme ve ilerlemesine katkıda bulunan fiille
riyle ebedi yaşayabilir. Guyau da, bizim ölümümüzden sonra
hayahn bizsiz, fakat belki biraz da bizimle sürüp gideceğini
söyler. Hayat kaynağı olan kainah ahlaki faaliyetimizle ayak
ta tutmak için "yoğun ve çeşitli bir hayat yaşamak" gerekti
ğini düşünür. Ateist varoluşçu filozof ve sanatçılar da, ben
zer bir şekilde, "sanat eseri vasıtasıyla ölüm ve sonluluktan
kurtulma" dan söz ederler. 76
Bu anlayış çerçevesinde ölümle insanlığın ortak tarihine ka
vuşmak, ölümlülük karşısındaki en büyük avuntudur. Gider
ken iz ya da bir şeyler bırakmak duygusu ölümün ağırlığını
75
76
Bkz. Taha 20 / 120; A'raf 7/ 19-20.
Gregoire,age., s. 12-14.
-
ÖLÜM VE ÖLÜM ÖTESİ PSİKO LOJ İ S İ
57
hafifletme isteğinin dışa vurumudur. Bu da en azından baş
kalarında yaşıyor olmak doygunluğunu getirir. Böylece her
bilinç verimli üretimiyle başka bilinçlerde ölümsüzlüğe kavu
şur. İnsanlığın ortak bilinciyle bütünleşen bireysel bilinç katkı
payı ne olursa olsun görünür ya da görünmez koşullarda son
suza kadar yaşayacaktır.77
d.
Ruhi ölümsüzlük: İnsanı meydana getiren asıl cevher olarak ru
hun ölümsüzlüğü inancı çok eskilere dayanır. Ancak bunun
çok farklı şekilleri vardır. Bedenin ölümünden sonra ruhun
yaşamaya devam edeceği ve sonsuza kadar varlığını sürdü
receği hususu, bu konudaki inançların ortak noktasını teşkil
eder.
Ferdin ölümünden sonra ruhunun (insan, hayvan veya bitki)
bir başka bedene, ondan da bir diğerine geçeceğini (= tenasüh;
metampsychose); ya da belli bir olgunluğa ulaşıncaya kadar
ruhun çeşitli bedenlere bürünerek dünyada tekrar doğacağı
nı (=reincarnation) kabul eden inançlardır. Bunların dışında,
ruhun ferdiyetini kaybederek Külli Ruh'a katılmak suretiyle
varlığını sürdüreceği; ya da tek başına bedensiz olarak yaşa
maya devam edeceğini ve sonsuza kadar öyle kalacağını sa
vunan inançlar geçmişte ve günümüzde birçok insan tarafın
dan paylaşılmaktadır.
e.
Ferdi-Şahsı ölümsüzlük: Bir başka dünyada Ruh-beden bütün
lüğü halinde dirilme, azap ya da mutluluk içerisinde sonsuz
bir hayat sürme inancı, ilahi dinlerin tebliğlerine dayanır. Bu
radaki ölümsüzlük, halihazırda ferdin sahip olduğu "ben"
ile, insanı insan yapan hakikatle, onun psikolojik ve manevi
varlığı ile ilgilidir. Ölümden sonraki devamlılık bu "ben"liğin,
insanı insan yapan kimliğin ölümsüzlüğü ve devamlılığıdır.
77
Timuçin, Afşar "Bilinç ve Ölüm", Felsefelogos 2000/ 4, S.12, s.34.
İkinci Bölüm
ÖLÜME YÖNELİK İLGİLER
VE DİNDARLIK
Giriş
Son birkaç asırdan beri hızla gelişen teknolojinin ortaya koydu
ğu geniş imUnlar sayesinde, hayat şartlarında eski dönemlere göre
gözle görülebilir maddi iyileşme ve refahın yaygınlaşması müşahede
edilmektedir. Tabiat şartlarına hakimiyetin artması, tıp alanındaki ge
lişmeler, yaygın savaş tehlikesinin nispeten azalması gibi durumlar,
dünyaya gelen insanların yaşama şansını bir ölçüde artırmış görün
mektedir. Ni tekim bugün dünya ülkelerinin birçoğunda, insanların
ölme riski normal şartlarda eski dönemlere göre biraz azalmış, yaşa
ma ve uzun yaşama imkanları artmıştır. Günümüz insanı hayatının
süresini uzatabilmek için daha geniş imkanlara ve ne zaman öleceği
konusunda daha fazla seçim hakkına sahiptir. Son otuz-kırk yılın is
tatistikleri bu konuda bir fikir verebilmektedir.1
Çağdaş kültüre damgasını vuran "mutluluk ve refah" düşüncesi
her ne kadar insanın dikkatini maksatlı bir şekilde ölüm ve ölümle ilgili
şeylerden uzaklaştırmaya ve onu bu dünyanın uğraşı ve zevkleri içinde
1
Bkz. Lunderberg, George A. ve arkadaşları, Sosyoloji (Çev: ô. Ozankaya, Ü. Gürkan)
Ankara 1970, c.11, s.14-17; Thomas, Ölüm, s.64-70.
60
ÖLÜM, Ö L Ü M Ö T E S İ P S İ K OLOJİ Sİ v e DİN
kaybolmaya yöneltmekte ise de, yine de insan şuurunun derinliklerinde
saklı bir korku ve endişe zaman zaman varlığını hissettirmektedir. Her
gün bir yenisi eklenen baş döndürücü gelişme ve maddi ilerlemelere
rağmen, insan ölüm karşısındaki korku ve çaresizliğini yenememekte
dir. Gerek geçmiş te gerekse günümüzde evrensel boyutlarda müşahe
de edilen ölümle ilgili sosyal inanç ve adetlerin oluşmasında ve işleme
sinde, bu "korku" faktörünün büyük rol oynadığı" ileri sürülebilir.2
Öte yandan, insandaki "ölümsüzlük arzusu", sonsuza kadar ya
şama isteği de psikolojik bir gerçektir. Bunların din ile olan alakası ne
dir? Freud ve daha başkalarının ileri sürdüğü gibi din, ölümlü insa
nın ölümsüzlük arayışında düzenlediği bir telafi sistemi3 midir? Dini
inançlar ve törenler vasıtasıyla mümin, ölüm korkusunu ve sıkınhsını
al t etmeye mi yönelmektedir? Ölüm, Allah'ı daha fazla düşündürür
mü? Müminler ölümü da:ha fazla mı düşünürler? İnançsızlara kıyasla
müminler ölümden daha fazla mı yoksa az mı korkarlar?
Bu incelememizde, işte bu ve benzeri sorular etrafında ortaya çı
kan bazı araşhrma sonuçlarını gözden geçirmeyi ve değerlendirmeyi
uygun gördük.
1 . Dini İ n a n ç Kaynağı O l a ra k Ö l ü m
Dinin objektif varlığını reddeden v e her tür dini tezahürü psiko
lojik ve sosyal faktörlere indirgeyen yaklaşımlar, dini kendi muhteva
sından uzaklaştırmakla kısır sonuçlara ulaşmışlardır. Bunun en tipik
örneği Freud ve takipçilerinin ortaya athğı teorilerdir. Freud dini, ha
yattaki çeşitli olaylar karşısında "çaresizlik" içerisinde kalan insanın,
bu "engellenme" durumunun doğurduğu sıkınhları alt edebilmek için
icat edip geliştirdiği bir "savunma mekanizması" olarak kavramlaştı
rır.4 Ölüm ve ölüm ötesiyle ilgili inançları da Freud, aynı çerçevede yo
rumlar: Hayatın tehlikeleri karşısında baş gösteren sıkınh, iyilik ve yar
dımsever bir Tanrı hakimiyeti düşüncesiyle yahşır. Bu inanç, ahlakf bir
2
3
4
örnek, S. Veyis, Anadolu Folklorunda Ölüm, Ankara 1971, s.108-109.
Frcud, Sigmund, L' Avenir d'une illusion, P.U.F. 6. bas, Paris 1983, s.43
Freud a.e.,s.26-27
ÖLÜME YÖNELİK İ L G İ LER VE DİNDARLIK
61
dünya düzeninin kurulması, insan medeniyetinde çoğu zaman gerçek
leşmemiş olan adalet taleplerinin gerçekleşmesini garanti eder ve "bu
dünyadaki varlığın gelecekteki bir hayatla devam edip gitmesi, bu ar
zuların doyuma ulaşacağı yer ve zaman çerçevelerini hazırlar." Freud' a
göre Tanrı inancının fonksiyonlarından biri de, ölüm ve ölüm ötesiyle
ilgili endişeleri yatıştırmaktır. Bu inanç sayesinde artık " ölümün kendisi
bir yok oluş, cansızlığa, inorganik duruma bir dönüş değil, daha üstün
bir yol üzerindeki bir konak yeri, yeni bir varoluş şeklinin başlangıcı
dır." Dinin insana kabul ettirdiği ölümden sonraki hayat ve bu hayatta
çekilen ıstırapların orada son bulacağı inancı da aynı maksada hizmet
ederler: "Sonuçta, bu yaşanan hayatta olmasa bile, hiç olmazsa ölüm
den sonra başlayan daha sonraki hayatta, her zaman iyilik mükafatı
nı, kötülük de cezasını bulur. B Ö ylece hayatın bütün acıları, dehşetleri,
zulümleri silinecektir; tıpkı renk kuşağının görünme) en bölümünün
görünenle bitişmesi gibi, dünya hayatını izleyen «ölüm sonrası hayat»
bu dünyada elimizden kaçırmış olduğumuz bütün mükemmellikleri
getirecektir."5 Tabii ki, Freud'a göre bu boş bir avuntu, bir "yanılsama",
hayali bir tatmin arayışından başka bir şey değildir.
Aynı çizgi üzerinde bulunan Morin de, daha açık şekilde, ölüm
süzlükle ilgili inançların, ölümün uyandırdıgı büyük korku ve dehşet
ten, bu inançların iyileştirmeye yöneldikleri sarsıntıdan kaynaklandığı
nı ileri sürer: "Ölümün yol açtığı psikolojik sarsıntıyi kanalize etme ve
ölümsüzlük efsanesini sürdürme konusunda gittikçe uzmanlaşan din,
ölüme bir şekil ve sıhhat verirken, bu sarsıntıyı ele almakta ve ölümün
berbat hakikatinin reddinde hayali bir yol oynamaktadır. Din, ölüm
süzlük törenleri içerisinde ferde sıkıntısını aşma imkanı veren bir iyim
serlik üretmektedir... Din, sosyal açıdan ne kadar marazı ise, ferdi açı
dan da o kadar şifaya kavuşturucudur. Müminin sağlam dengesi (mev
cut olduğu zaman) dinin marazı coşkunluğu üzerine kurulur."6 Fakat
bir başka bakış açısından din, ölümün ferdı marazı sıkıntısını teskin
eden sosyal sağlıktır. Karşılıklı bir ilişki vardır; din, ölüme karşı insanın
uyumsuzluğunu dile getiren iyi bir uyum, kendi uyumunu ·bulan bir
uyumsuzluktur. Bu görüş açısına göre, ölümsüzlüğe inançlar ve ölüm
5
6
Freud, a g e., s.25
Morin, Edgar, L 'Homıne el La Mort, edt. Seuil. Paris 1970, s. 92-93
..
62
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ ve DİN
mitolojileri, «ölümlü durumun hayali ret ve inkarlarından başka bir şey
olmayan ruhl ürünler" dir.7
Bergson da ölüm düşünce ve tasavvurunun ilkel (statik) mahiyet
teki bir dinin kaynaklan arasında sayar. Ona göre, tabii gelişimi içeri
sinde "din, zekanın ölümü kaçınılmaz olarak tasavvur etmesine karşı
tabiatın savunucu bir tepkisidir."8 Ölüm düşüncesi, gelişmenin ileri bir
merhalesi, zekanın bir ürünüdür; zira "hayat itmesi ölümü tanımaz
ama bu itmenin baskısı altında zeka ortaya fışkırınca, ölümün kaçınıl
mazlığı fikri belirir." Gelişmenin devamı, bu fikrin insanı davet ettiği
gerçeklere tam bir uyum sağlama ve ölüme rağmen hayatın devam
lılığım müşahede ederek uygun tepkiler geliştirmeye bağlıdır. Böyle
ce, "hayata atılmasını geri vermek için, ölüm fikrine karşılık bir tasav
vur zekanın önüne dikilmekte, bundan da ölüm üzerine ilk inanışlar
doğmaktadır."9 Sonuçta, devamlı bir faaliyetin zaruri olduğu fikrine
ulaşan insan, ölümden sonra yaşamaya da inanmaya başlamaktadır.10
Bergson'un felsefi açıdan dini inanışların ilkel şekilleri için kurma
ya çalıştığı böyle bir alakayı, herhangi bir ayırım yapmaksızın genel
olarak her dinin ayırıcı özelliği olarak ele alma eğilimi, günümüzde'"
ki bazı din psikologları nezdinde giderek güç kazanmaktadır. Öyle ki,
ölüm dinin ana konusu olarak görülmeye başlandı. Son yıllarda ya
yınlanan bazı din psikolojisi kitaplarında bu konunun önemli bir yer
tuttuğunu görüyoruz. Buradaki ana fikir, "ölüm kadar dinin ana konu
sunu teşkil eden az gerçekler vardır; ölümün varlığının iddiası bile dini
inancı meydana getirir"11 şeklinde özetlenebilmektedir. Bu düşüncenin
tabii bir sonucu olarak dinin tarifi de, ölümü merkez alan bir açıdan
yapılır hale gelmiştir: "Din, canlı varlıklar olduğumuzu ve mutlaka bir
gün -bizimle birlikte diğer canlı varlıkların- öleceğimizi bilmemiz
olgusundan doğan sorunların sorumluluğunu tek tek şahsen yüklen
meye bizi sevk eden her şeydir."12
7
8
9
10
11
12
Le Du, Jean, Les croyances face a la mort, Approchcs (Attiiudcs et croyances face a la
mort) 14,2 trimestre, Paris 1977, s.37 vd.
Bergson, Henri, Les Deux Sonrces de la Morale et de la Religjon, Paris 1932, s.137.
Bergson, a.e., s.145
A.e. , s. 140.
Meadow, M.J., Kahoe. RD, Psychology of Religioıı, New York 1984 , s. 330.
Batson, C. Daniel-Ventis, W. Lary, The Religious Experience. A socio-psychological
Perspective, New York-Oxford University Press, 1982, s.7
ÖLÜME YÖNELİK İLGİLER VE DİNDARLIK
63
Buna göre, ölümün uyandırdığı korku ve gerginliği aşmak için yü
rütülen her fikir ve başvurulan her hareket "dinı"'' olarak nitelendiril
melidir. Hatta ölümle ilgili olarak kurumlaşmış bazı adet ve işlemler
konusunda resmi din kurumu ve sahih dini metinlerde dile getirilen
görüşlerle, halkın görüş, inanış ve yorumlayışı arasında çelişkiler, bir
birine ters düşmeler tespit edilmiş bile olsa13 durum değişmeyecektir.
Bir kere din psikolojiye indirgenince, neyin dini neyin din dışı oldu
ğunu ayırt edecek bir ölçü de bulunamayacakhr. "Bedeni yok oluş
tehdidiyle ortaya çıkan endişelerin yanı sıra, ferdi ölümle ilgili varlık
probleminin, sıkı sıkıya temel dini alakalarla iç içe olduğu",14 iddiası,
tarhşmaya oldukça açık bir konudur. Ölüm ve ölüm ötesi psikolojisi ile
dini inanç ve uygulamalar arasında kurulmak istenen tek yönlü ilişki
nin tabiah ve genel geçerliliği konusunda çok şeyler söylemek müm
kündür. Ancak bu konudaki tecrübi araşhrmalar, problemin çok yönlü
boyutlarının anlaşılmasında daha aydınlahcı veriler sunmaktadır.
2. Tecrübi Araştırma l a r
Ölüm v e din alakaları üzerine i l k araşhrmalar, izlenimlere dayalı
ya da tek boyutlu dindarlık ölçekleri veya akıl hastaları ile yaşlılar gibi
dar çerçeveli örnekleri kullandılar. Elde edilen sonuçlar çelişkiliydi .
Dini inanca sahip olanlar, dinsizlere oranla bazen daha fazla ölüm kor
kusu içindedirler bazen de dindarlık ile ölüm alakaları arasında bir iliş
ki görülmemiştir. Diğer bir araşhrmada, daha temel dini inançlara ve
en çok dini etkinliğe sahip olanların, dini etkinlikle az meşgul olanlara
kıyasla daha az ölüm korkusu içinde oldukları ve ölümü dört gözle bek
ledikleri görülmüştür. İngil tere' de ölümcül derecede hasta olanlarla il
gili bir araşhrmada, inançlarında son derece sağlam olanların ve haf
talık dini ayinlere kahlanların % 10'u en az derecede ölüm korkusuna
sahip oldukları, fakat gevşek bir dini inanca sahip olanların bu konu
da en çok endişe içinde bulundukları tespit edilmiştir. Bu araşhrmaya
13
14
Bkz. örnek, Anadolu Folklorunda Ölüm, s.107.
Bkz.Kahoe, Richard D.Dunn, Rebecca F., "The fear of death and religious attitudes
and behavior". Journal for ıhe Scienüfıc Study of Religion, 1975,14, s.379-382; Feifel,
Herman, The meaning of death. New York. Mc Graw fiili, 1959, s.1.
64
Ö LÜM, Ö LÜM ÖTESİ P S İKOLOJ İ S İ ve D İ N
göre dinsizler, ölüm kaygısında orta seviyededirler.ıs Kendilerini çok
dindar kabul eden ve dini görevlerini sıklıkla ve eksiksiz yerine geti
ren, ahret inancına sahip olan kimselerin öteki gruplardan daha düşük
ölüm kaygısına sahip olduklarını ortaya koyan daha birçok araştırma
sonuçlarıyla karşılaşmak mümkündür. Aynı şekilde dini inançlara sa
hip kişilerin ölüm korkularının, dini inançları olmayan bireylerde daha
fazla olduğunu, dindarlık düzeyi yüksek olanların düşük olanlara göre
ölüm kaygısı düzeylerinin daha yüksek olduğunu ortay� koyan çalış
ma sonuçları da vardır.ı6
Donovan tarafından 137 araşhrma üzerinde yapılan bir inceleme
sonucunda, bu çalışmalardan sadece %9'unda dindarlığın ölüm korku
sunu artırdığı % 57 sinde (78 araştırma) ise dini inanç ve uygulamaların
ölüm korkusunu azalttığı tespit edilmiştir .. Bu çalışmaların %32'sinde
ise dindarlık ile ölüm korkusu arasında bir ilişki bulunmadığı veya or
talama bir ilişki bulunduğu görülmüştür.ı7 Ülkemizde yapılan iki araş
hrmadan birisinde dindarlıkla ölüm kaygısı arasında olumsuz bir ilişki
tespit edilmiştir. Yani dindarlık düzeyi yükseldikçe ölüm kaygısında
bir azalma söz konusudur. Ayrıca dindarların ölümü daha çok düşün
dükleri, ölümle içli dışlı oldukları yine bu araştırma sonuçları arasında
yer almaktadır.ıs İkinci araşhrmada ise dindarlıkla ölüm kaygısı arasın
da olumlu bir ilişki ortaya çıkmışhr. Ancak bu iki yönlü bir ilişki olup,
dindarlık düzeyi ölüm kaygısı düzeyini artırırken, ölüm kaygısı düzeyi
de dindarlık düzeyini arhrmaktadır.ı9
Konuyla ilgili olarak ABD' de yapılan çok sayıdaki araşhrma so
nuçlarını gözden geçiren bir yazısında Lester, bunların çelişkili olduk15
16
17
18
19
Meadow-Kahoe, Psychology of Religion, s.330 ; Feifel, Herman, The meaning of de
ath. New York, Mc Graw fiili, 1959, s.1 14-130; Christ, Adolph E., "Attitudes toward
death among a group of acute geriatrick psychiatric patients". Journal of Geron
tology, 1961, s.16,56-59;. Swenson, Wendell M., "Attitudes toward death in an aged
population", Joumal of Gerontology, 1 961, s.16, 49-52 , Hinton, John, Dying, 2. bas.,
Baltimore 1972.
Bkz. Yıldız, Murat, Ölüm Kaygısı ve Dindarlık, İzmir 2006,s.102-104.
Donovan, J.M, Sussing Out of Religion,New Orleans 1996, s.137-138; Karaca, Faruk,
Ölüm Psikolojisi, Beyan Yayınlan, İstanbul 2000, s.252; Yıldız ,a.g.e,s.102.
Karaca, a.g.e,s.334.
Yıldız, a.g.e,s.132-135, 197-1 99.
ÖLÜME YÖNELİK İ L G İ LE R VE DİNDARLIK
65
lannı ve bazılarının da çok yönlü bir ilişkiyi ortaya koyduğunu tespit
ettikten sonra, şu değerlendirmeyi yapar:
Üniversite öğrencilerinde ölüm korkusu, dinf davranışlarla ilgili ne
olumlu ne de olumsuz hiçbir ilişkiyi açığa vurmazken, ileri yaşlardaki
kişilerde dinf bir bağlanma, ölüm korkularında azalmayla daha fazla
ilişkili halde gibi gözükmektedir. Hayatta dini bir yöneliş, ölümle ilgili
kaygıları zaruri olarak azaltmıyor, fakat daha ziyade ölüm konusunda
daha olumlu bir tonda. bahsetmeye imkan veren düşüncenin özel çiz
gileri boyunca, bu kaygıları kanalize etmektedir. Zaten bazı araşhrma
cılar, genellikle dinf bir yönelime sahip kimsenin muhtemelen, ölüm
düşüncelerini hatırlayarak, daha kolayca sıkınhlı bir hale gelme eğili
mi göstereceğini ileri sürerler. İnançlı kimse, şuur dışı olarak özellikle
ölüm korkusuyla daha fazla meşgul bulunma eğilimine sahip olacaktır.
Doktorların kendi meslek seçimlerini yaparken aynı zamanda kendile
rinin ölümünden ürküntü duydukları için bu alana yöneldikleri biraz
da olsa söylenebileceği gibi, dinf bağlanmanın da, ölüm sıkıntısından
bir ürküntü duyma tarzı olduğu söylenebilir. Pek tabii, bir inanç sistemi
veya bir meslek seçiminde ölüm kaygısının tek belirleyici, hatta önemli
bir faktör olduğunu söylemek söz konusu değildir. Bununla birlikte,
ölüm korkusu gibi bir kaygı, bir hayat üslubu seçmemizde belli bir rol
oynayabilir.20
İnançlı (Katolik, Protestan, Yahudi) ve inançsız iki ayrı grupla ya
pılan bir ankette, "kendi ölümünüzü sık sık düşünür müsünüz? Sorusuna
verilen cevaplar arasında farklı eğilimler müşahede edilmiştir. Bunun
la birlikte, her iki grupta da müspet cevaplar yüksek nispette bulun
muştur. Ölümü, korku veya sıkıntılı bir ruh hali içerisinde düşündükle
rini belirtenler, belli bir dine bağlı kimseler grubunda çok daha yüksek
orandadır. Halbuki inançsızların cevaplarının yarı nispetinde, "sakin
bekleyiş" ifade edilmektedir. Buna karşılık, inançsızlar başkalarının
ölümünden daha fazla acı duymaktadırlar, inançlılar grubunda ise,
başkalarının ölümüne "skandal", "güç durum", "şok" tepkisi göste
renlerin nispeti daha yüksek görünmektedir. İnançsızların büyük bir
bölümü, ölümden sonra bir hayatın varlığını kabul etmemektedir; ka20
Lester, David, "Attitudes devant la mort et conduites religieuses" (edt. A. Godin.
Mort et Presence, Bruxelles 1971 içinde), s.110-125.
66
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTE Sİ PS İ K O L OJ İ S İ v e DİN
bul edenler çok küçük bir nispettedir. İnançlı gruptan, düşük nispette
de olsa bunu kabul etmeyen ve şüphede olanlar (Yahudi) bulunmakta
dır.21 Sonuçlar üzerinde genel bir değerlendirmede bulunan araşhrma
cı, şu nihai sonuçlara ulaşmaktadır:
l .Ne ölüm düşüncesinin sıklığı ve ne de ölümün düşünüldüğü an
daki ruh hali (sükunet, sıkınh, isyan) inançsız grupla toplu olarak mu
kayese edilen dindar grupta, gözle görülür bir fark ifade etmemektedir.
İnançlılarda; ölümden korku veya sıkınh ifade eden ifadeler, inançsız
larda da sakin kabul yönündeki ifadeler daha fazla göze çarpmaktadır.
· 2 . Başkalarının ölümü, hatta başkaları için hayat dileği, şahsf ölüme ger
çek ve tedrici hazırlığa imkan vermektedir.3. Başkalarının ölümü karşı
sında isyan, inançsızların durumu tam olarak anlaşılmamakla birlikte,
bazı insanlarda daha kolay tezahür etmektedir. 4. Ölümün yanılsamalı
ve narsistik başından atma fonksiyonu içinde, ferdi ölümsüzlük, inanç
sızların tamamınca reddedilmektedir. 5. Ahirete inancın hali hazırdaki
hayat tarzını değiştirebileceği fikri, müminlerin bütün konuşmalarında
pratik olarak mevcut değildir. Buna karşılık, bizim dünyayı değiştirici
faaliyetimiz için, "uyarıcı bir fonksiyon" içinde, fiili olarak mevcut eze
li hayata kahlma, birçok müminin her açıklamasında kendiliğinden or
taya çıkan bir konudur. Bu, birçok inançsız tarafından "önemli" olarak
kabul edilmiş olan ölümsüzlük şekillerine (eserler, çocuklar, hahra, di
ğer varlıklar) benzer, psikolojik bir rol oynuyor gibidir. "Ölümümüzden
sonra her şey bitmemektedir" veya "bu hayattan so nra ebedi bir hayat önemli
şey dir" gibi cümleler, sıkı sıkıya müminlere mahsus cümleler değildir.
İ
6.-Süreki b ir var olma içinde insan hayalının sürüp gitm�sj, birkaç is
tisnai inançsızın konuşmalarında "teselli edici" fonksiyona sahip gö:
zükrn.ektedir. Sosyal bakımdan seçkin bir kesimde gerçekleştiril.en bu
soruşturmada, ahirette (veya kendi kendinin narsisik bir uzanhsı olarak
tarih içinde) bir ölümsüzlük fikrinin, psikolojik olarak !<endi varlığı içiri
ölümü kabullenmeyi kolaylaşhrrnada hiçbir etkisi gözükm.emekledir.
Üstelik şüpheli olarak mülahaza edilen bu öte dünyadaki ölümsüzlük
fikri, sosyal olarak Hıristiyan inançlarının reddi olarak mimlenen bazı
tepkilerin temelinde yer alabilmektedir.22
21
22
Danblon, Paul- Godin A., "Comment parle+on de la mort", a.g.e., s.41-48.
Danblon-Godin, "Comment parlc-t-on de la mort", a.g.e., s.60-62
ÖLÜME YÖNELİK İ L G İ LER VE DİNDARLIK
67
1 8-65 yaşlan arasında, her sosyal çevreden kadın ve erkek, biri
si dindar ve ruhun ölümsüzlüğüne inanan, diğeri ateist ve dinsiz iki
ayrı grup üzerinde yapılan karşılaşbrmalı bir araştırmada, mezarlı
ğın uyandırdığı çağrışımlara dayalı duygu ve düşünceler incelenmiş
tir. Birinci grupta yer alan gençler mezarlıkta, ölümün verdiği izleni
mi bulmaktalar. Onlara göre ölüm saçma fakat mezarlık anlamlıdır.
O hayat gibi "zengin" veya "derin" dir; hayattan bir şeylere sahiptir.
İkinci grupta yer alanlarda bu ilişki tersine dönmektedir. Onlar için
ölüm daha "anlamlı", mezarlık ise "saçma" dır; hayattan daha acı ve
umutsuzluk ifade edici, hatta ölümden de daha fazla umutsuz ve acı
ifade edicidir. Gelecek bir hayatın varlığına inananlar için mezarlık,
hayattan daha manevi, inanmayanlar içinse hayattan, hatta ölümden
daha "maddi' dir. Ateistler için mezar sadece, varoluşla sürüp giden
bir düzeni ifade etmektedir; fakat in<�manlar için mezar, hayata yakla
şıldığını belirtir. Orada bir tür uzlaşma meydana gelir; mezar hayatı
ve ölümü birleştirir. Kendileriyle mülakat yapılan 18�25 yaş arasındaki
gruptan %40'ı, düşünmeye yardımcı olduğu için bazen bir mezarlığa
girdiklerini belirtmektedirler. Bu tür bir tefekkür inançsızlarda (%61),
inananlardan daha yüksek (%23) orandadır. Araştırmacı bu sonuçlan
şöyle değerlendirir:
Öyle görünüyor ki, mezarlık hemen hemen inançsızlara da bir
tür tedavi, bir boşalım ve arınma sağlamaktadır. 'orası barış, her türlü
gürültüden uzak bir dinlenme yeri � ir. ]3öylece, bir mezarlıkta tefek
kür din dışı insanın "dini" bir 9)7irii olarak kendisini göstermektedir.
Yabancılaşma konusundaki v a roluşçu teoriler bu durumu anlama�
yı kolaylaşbracaktır. Günümüz insanındaki trajik şey, onun yalnızlık
tecrübesidir. Mezarlık tecrübesi içerisinde her insan hürriyet, geçmiş
ve gelecek, fosil ve canlı, ben ve sen arasındaki sınırların çözülmesi ile
"hemen hemen mutlu bir duyum" yaşanmaktadır. Netice itibariyle bu
psikolojik araştırma; inananlar ve inançsızlar arasında ortak eğilimler
ortaya çıkarmıştır.23
Bu araşbrma sonuçlarından anlaşılacağı gibi, ölüm olgusu ile kar
şılaşma ve dini inanç ve yönelim arasında bazen hiçbir bağ müşahede
23
Gustafsson, Bemdt, "Le cimetiere: lieu de meditation" (Mort et Presence), s.93-%.
68
ÖLÜM, Ö LÜM ÖTESİ P SİKOLOJİSİ v e D İ N
edilemezken, bazen de bir bağ olduğu görülmektedir Fakat ilişkinin
tabiahna gelince bunların sonuçları birbiriyle çelişmektedir. Görünüşte
çok sayıda değişken -dinf inanç seviyesi, duygusal durum, yaş . . .sonuçları etkileyebilmektedir. Her ne kadar Lester, ölüm konusunda
dindar kimselerin dindar olmayan kimselerden nicelik ve nitelik ba
kımından farklı tecrübelere sahip olduklarını fark ettiren hiçbir a apri
ori sebebin mevcut olmadığını ileri sürmekteyse de24 bu her durumda
doğru değildir. Tahmin edilebilir ki, ciddf bir şekilde ve yeniden diril
me ümidiyle yöneltilmiş bir dinf hayat, ölümü daha müspet olarak göz
önünde tutturabilir. Fakat dinf inancın muhtevasında yer alan öte dün
yadaki ilahi mahkemede yargılanma bakış açısı, suçluluk ve günahkar
lık duygusunun yol açacağı sıkıntıyı besleyecek tabiatta olduğu için
ölüm korkusunu arhrabilmektedir.25 O halde, kabul edilen dinf imanın
özelliği ve kişinin ona bağlanma derecesine göre, değişik etkilenme
L.urumları ile karşılaşrrı'ak mümkündür. Yani, dinf imanın etkisi, ölüm
ötesiyle ilgili kendi mesajı üzerinde ısrarla durup durmaması yahut ta
bu mesajın benimsenme derecesine göre daha çok ya da az olabilir. Öte
yandan, kişilik tipleri de bu konuda önemli bir etken olabilmektedir.
Dış kaynaklı bir dindarlık özelliğine sahip olanların, içten kaynaklı din
darlık özelliğine sahip olanlardan daha fazla ölüm kaygısı hissettikleri
müşahede edilmiştir.26
Dinf inançta iç ya da dış güdülenmelerin etkili olması durumunda
ölüm endişe ve korkusunda ortaya çıkan durumla ilgili araşhrmalar
göstermektedir ki, dıştan motive olmuş bir dini inanca sahip olanlar,
daha yüksek seviyede ölümden korkmaktadırlar. Buna karşılık, içten
doğma yüksek güdülerin hakim olduğu bir dinf inanca sahip kimse
lerde ölüm korkusu daha az bulunmaktadır.27 Bununla birlikte, bazı
araştırmalar ölüm endişesinin dış kaynaklı ve iç kaynaklı din ile iliş
kisinin çeşitli gruplar arasında farklılıklar gösterebileceğini haber ver
mektedir.28 Sonraki araştırmalar da öncekileri destekler mahiyettedir.
Buna göre, olumlu ölüm tepkileri (hayat sonrası mükafat, cesaret) dış
24
Lester, "Attitudes devant la mort", a.g.e., s. 108-109
Godin, Andre, "La mort a-t-elle change?" (Mort et Presence içinde), s.240-251
25
26 . Magni, KJas G., "La peur de la mort" (Mort et Presence içinde), s. 140.
Bkz.Batson-Venbs, The Religious Experience, chapter 6.
27
28
Meadow-Kahoe, Psychology of Religion, s.334. 336.
Ö LÜME YÖNELİK İ L G İ LE R VE DİNDARLIK
69
kaynaklı hariç, diğer bütün eğilimlerle bir arada bulunmuştur. Ölümle
ilgili olumsuz tepkiler, düzenli bir şekilde dış kaynaklı dini yönelim il e
bir arada bulunurlar.29
Bazı araştırmacılar dindar olmayan kişilerin ölümden daha fazla
korktuklarını ortaya çıkarmıştır. Ölüm korkusu ile baş etme konusun
da da farklı eğilim ve tutumlar tespit edilmiştir. Dindar olmayan kişiler,
ölümü hayatın tabii bir sonucu olarak görmekte ve tüm dikkatlerini
bu dünyadaki hayata, dünyevi zevk ve uğraşlara yöneltmektedirler.
Böylece, ölüm gerçeği karşısında bir savunma tepkisi ortaya koymak
tadırlar. Bunun da başlıca iki şekli vardır: Birincisi, "maskeleme" diye
isimlendirilebilecek bir davranış biçimidir ki, bu durumda kişi kendi
sini günlük işlere bütünüyle kaptırmakta ve ölüm hakkında düşünme
fırsatı kalmayacak şekilde kendini meşgul etmektedir. İkincisi ise, "bas
tırma" d avranışıdır; kişi ölüm kavramım şuurdan atarak etkisiz hale
getirmeye çalışmaktadır. Buna karşılık dindar kişiler ölüm problemini
şuurlarında daha çok canlı tutma eğilimi göstermekte ve ölümle ilgili
berrak hatıralara sahip bulunmaktadırlar. Aynı zamanda, ölümle yüz
yüze geldikl erinde daha çok hassasiyet göstererek konu ile ilgili tartış
malarda çok daha rahat davranabilmektedirler. Ancak, kişinin bizzat
kendi ölümü söz konusu edildiğinde kaygı düzeyinde değişmeler mü
şahede edilmektedir.30
Ölümle ilgili tutumların anlaşılmasında farklı dinler, inançlar ve
mezheplerin görüş açılarının hesaba katılması da büyük önem taşımak
tadır. Patrick'in bir Budist grupla yaptığı ölüm korkusu araştırması,
ölüm araştırmasının teoloji ile bütünleşmesinin gerekli olduğunu gös
termektedir. Şahsi dinin nispeten iyi incelenmiş boyutlarına ilaveten,
doktrine! ve teolojik farklılıklar, bir kimsenin dininin, ölüm hakkındaki
hislere etki tarzını biçimlendirebilir. Meadow ve Kahoe'nin belirttiği
gibi," böyle bir yaklaşım tarzı, din psikolojisinde çok ihmal edilmiş
bulunun tecrübi bir teoloji psikolojisine (psiko-teoloji) başlangıç kabul
edilebilir."31
29
30
31
Alexander l.E. and Adlerstein A.M., "Death and Religion" (Hennan Feifel, The Me
aning of Death içinde), New York 1959.
Patriek, John W. "Personal faith and the fear of death among divergent religious
population", Joumal for ıhe Saentifıc Sıudy of Religion, 1 979, 18,298-305
Meadow-Kahoe, Psychology of Religion, s.336.
70
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PS İ K O L OJİSİ v e DİN
Bu bakış açısı ile Müslüman sofilerin ölüm anlayışına yaklaştığı
mızda, tasavvufun ihtiva ettiği değerlerin, sıradan bir dini anlayış ve
yaşayışa göre ifade ettiği farklılığı anlamak mümkündür. Sofilerde,
ölüm korkusundan çok ölüm arzusunun hakim bir temayül olduğu ve
olli m ü sükunet ve sevinçle karşılamaya hazır bir ruh hali yaşadıkları görülmektedir.32 Çünkü tasavvufi anlayışa göre ölüm, Allah aşkıyla
tutuşan sofiyi Allah'a kavuşturacak olan biricik vasıtadır. Mevlana'nın
kendi ölüm vaktini "düğün gecesi" (şeb-i arfıs) olarak adlandırması
bundan dolayıdır.
Ölüm korkusu ve dini' davranış arasındaki ilişkiyi etkileyen önem
li bir faktör de yaş durumudur. İleri bir yaşa gelen insanlar, uçuruma
yaklaştıklarını, pek uzun bir yürüyüşün yorgunluğu sebebiyle yığılıp
kalmak ve bir boşluğa düşmekle son bulacak günün yaklaşmakta ol
duğunu büyük bir korku ve ürküntüyle keşfedebilirler. Hayatın z;evk
leri sona ermeye başladığı bir safhada, ölüm gerçeği bir gerilime yol
açabilir. Genelde geleceğin ne getireceği konusunda kaygı vardır ve bu
konu zihnf bir problem olarak yaşanabilmektedir. Hayatın ansızın son
bulması anlamsız gibi gözükür. Bundan dolayıdır ki, insanlar yaşlan
dıkça çoğu kez gittikçe daha dindar hale gelmekteler. Bazı araştırmalar
bu hususu aydınlatmaktadır.33 Denebilir ki, yaşla birlikte "ölümsüzlük
güvencesi" daha fazla ağırlık kazanmaktadır. Hatta dine ve dini' uy
gulamaya düşman kişiler bile yaşlandıkça belli bir ölümsüzlük şekli
ne olan kesin inançlarını yavaş yavaş dile getirmektedirler. Bu yüzden
altmış yaşından yukarıya doğru dinf ilgi ve ölümden sonraki hayata
inançta artma görülmektedir. Bir araştırmada, doksan yaşın üstündeki
kimselerin % l OO'ünün ölüm ötesine inandıkları tespit edilmiştir.34 Ay
rıca dua edenlerin nispeti de yaşla birlikte düzenli bir artış göstermek
tedir. ôİü m yaklaştıkça anlam arayışı ve bütünleşmeye yönelik hareket
_
kaçınılmaz olmaktadır. Bu gerçeğin farkına en iyi varan J ung olmuştur.
32
33
34
Bkz. "Mutasavvıflara Göre Ô!Qrn" (Çev. Mehmet Demirci), lslfuni Araştırmaiar Dergi
si, 1 987, 3, 89-103.
Bkz. Vergote, Antoine, Psyclıologie Religieuse, 3. bas., Bruxellcs 1969, s.130; Argyle,
Michael-Hallahmi B.B., The Soda! Psychology of Religion, London and Boston 1975,
s.68, 69, 196-198.
Cavan R.S., "Personel Adjustment in Old Age. Srience Research Assodate, Chicago
1940 (nakleden: Vergote, Psychologie Re!igieu�e, s.1 �0.).
Ö LÜME YÖNELİK İLGİLER VE DİNDARLIK
71
O, yetişkin yaştaki insanın gençlerinkinden tamamen farklı motiflerin
etkisi altında davranışta bulunduğunu kabul eder. Ona göre bireyleş
me / bütünleşme süreci genç bir kişi için kaçınılması gereken bir günah
en azından tehlikelerle dolu bir girişim iken, yaşlı bir kimse için tam
tersine yerine getirilmesi zorunlu bir görevdir.35 Yetişkin insanı en fazla
meşgul eden, cinsiyet ya da başarı gibi dürtüsel düzenin çatışmaları
değil, fakat kendi varoluşunun anlamı ve ölüm meselesidir. Bu konu
da dindar olmayan insan cevapsız kalmakta ve hasta hale gelmektedir.
Bundan dolayı Jung' çu tedavi yöntemi, insanı, ölüm sıkıntısının tek ila
cı olan belli bir dini yönelişe yeniden kavuşturmayı esas almaktadır.
Acaba dini' bağlanma ve dini' değerleri esas alan bir hayat tarzı
yaşlı insanlarda gerçekten ölümle ilgili kaygıları azaltmakta ve insanı
rahatlatmakta mıdır? Lester'in araştırması bunu bir ölçüde doğruluyor
gözükmektedir. Onun tespitine göre, yaşlı kimselerde belli bir dini' bağ
lanma, ölüm karşısında korkunun azalmasıyla ilişki halindedir.36 Dini'
kanaatler, ölüm karşısında daha elverişli bir tutuma sevk edebilmek
tedir, fakat ölümle ilgili olarak elverişli bir şekilde yönlendirilmiş bir
kişilik, dine daha kolayca uyum sağlayabilir. Böylece, kişilik yapısı da
önemli bir faktör olarak, dini' bağlanma ve ölüm karşısında elverişli bir
tutumla ortak temeli kullanabilir. Dindar olan yaşlı insanların aynı_ za
manda daha düzenli ve daha mutlu olduklarına dair gözlemler vardır.
Yaşlı dindarlar, ölüm hakkında daha az endişeli ve hatta onu arzu eder
durumdadırlar.37
Bütün bunlar, ölüm korkusunun dini' inançların bir temeli olduğu
teorisine bir destek temin ediyor gibi gözükebilir. Fakat konu geniş bir
açıdan değerlendirildiğinde, böyle tek yönlü bir açıklamanın yetersiz
liği çok kolay anlaşılır.
Ölüm düşüncesi karşısında sükunet veya korku ve sıkıntı, bütün
varoluşun içine yayılan psikolojik bir durumu ifade ederler. Bio-psişik
kaynaklı şuur dışı teessüri' hayat, bazı kişi!i k tip lerini, ölüm karşısın
da kendine has veya genel bir sıkıntı çizgisi içerisinde yönlendirebilir.
35
36
37
Fordham, Frieda, Jung Psikolojisinin Ana Hatları (çev.Aslan Yalçıner), İstanbul
1983, s. 108-109.
Lester, "Attitudes devant la mort..", Mort et Presence, s.112.
Argyle-Hallahmi, The Soda! Psychology of Religion, s.55--
72
ÖLÜM, Ö LÜM ÖTESİ P S İ K O LOJİSİ ve DİN
Diğer bazılarında, özellikle kahramanca bir ölüm içerisinde kendini
gerçekleştirme arzusunun nadir olmadığı bazı ergenlerde, telafiler ve
yüceltmeler hakim olabilir.38 Bir dinf imanın varlığı ya da yokluğunun
bu durumu kökten değiştirebildiği de pek görülmez. Daha doğrusu,
sahip olduğu iman ya da bilgelik sayesinde varoluşu kökten değişikli
ğe uğrayan insanlar pek nadir ve istisnaidirler. Mümin ya da inançsız
her insan için ölüm, kendisine bağışlanan biricik varoluş olarak anlam
taşıyarak hayata bir değer verebilir. Aynı şekilde, hayatını iyi bir seki
de doldurduğu şuurunun, ölümü sükunetle karşılamayı desteklediği
müşahede edilmiştir.39 Maslow da, hayatları boyunca yüksek seviye
de kendilerini gerçekleştiren kimselerde bir ölüm arzusunun varlığı
nı ortaya çıkarmaktadır; hatta ölüm bu insanların varoluşuna belli bir
ebediyet değeri vermekte ve ithaf etmektedir.40 Ölüm düşüncesi hayat
projesini yoğunlaşbrır veyahut ta ölüm düşüncesini basbrma hayab
bozar; zira bu şekilde kendini savunan kimse ölümle karşılaşmamak
için ölüyormuş gibi olur.
Deniz insanlarının davranışlarıyla ilgili etnolojik bir inceleme,
ölüm karşısındaki tutumların dinf inanç ve davranışlarla ilişkisinde
tabii ve coğrafi çevrenin rolünün açığa çıkarılması bakımından önem
taşımaktadır. Araşbrmacı, tabii engellenmelerin dinf inanç ve özellikle
halk tipi adet ve uygulamalara nasıl etkide bulunduğunu şu şekilde
dile getirir: Bir toplum, üstesinden gelecek vasıtalara sahip olmadığı
ölüm tehlikeleriyle sürekli karşı karşıya bulunduğu ölçüde hakimiye
ti albna alamadığı güçlerden, kendi dışında yüksek çareler aramaya
yönelir. Mesela, dağ adamları, çöl adamları ve denizciler gibi, kendi
coğrafi çevreleri ve teknik ve kültürel malzeme yetersizliği sebebiyle
tabiat güçlerinin saldırılarına maruz kalmak tehlikesiyle karşı karşıya
bulunan çevrelerde durum böyledir.41 Bu üç kategori insanlarda ölüm
tehlikesinin sıklığı, diğer insanların dünya görüşünden farklı, kendile
rinin tabiat karşısındaki küçüklüklerinin duygusundan yapılmış, onları
38
39
40
41
Danblon et Godin, "Comment parle-t-on de la mort?", Mort et Presence, s.60.
Godin, "La mort a-t-elle change." a.g.e., s.241-242.
Maslow, A. Toward a psychology of being. Princeton, Van Nostrand, 1962 (nakle
den:A. Vergote, Religion, Foi, Incroyance, Bruxelles 1984, s.66).
Mollat, Michel, "Les attitudes des gens de mer devant le danger et devant la mort".
Ethnologie Françoise, 1979, IX, 2, s.191-199
73
ÖLÜME YÖNELİK İ L GİLER VE DİNDARLIK
çeviren sessizlikle ağırlaşmış bir dünya görüşünü belirler. Çöl ve deniz
insanı için, mutlak şuurunun belirtisi olan sınırsız büyüklük duygusu
bu görüşe eklenir. Tabiat karşısındaki dayanıksızlıklarının şuurunda
olarak deniz insanlarının dinf pratikleri, tabiatüstü güçlere doğrudan
başvurmalar, diğer insanlardan daha fazladır.42 Ölüm korkusu ve me
zarlıktan mahrum olma korkusu sebebiyle bu insanlar, tehlike öncesin
de ve tehlike boyunca güvenceler ararlar. İlk bakışta bu müşahedeler,
ölüm korkusu ile dinf inanç arasında zaruri bir ilişkinin varlığını ortaya
koyuyor gibi görünse de, bu ilişkinin tabiatı incelendiği zaman, bunun
fonksiyonel bir bağdan öteye geçmediği, sürekli ve kalıcı bir dindarlı
ğı garanti etmediği görülür.43 Nitekim aynı incelemede yer alan bazı
örnekler, bunu çok iyi aydınlatmaktadır. Denizde büyük bir fırtına ile
karşılaşma ya da korsan saldırısının sebep olduğu ölümle karşı karşıya
kalma durumunda günah ve hatalarından pişmanlık ve üzüntü duya
rak, halisane Allah' a yalvarıp yakaran, hatta kurtuluşu halinde bütün
servetini din yoluna adamaya söz veren bazı kimselerin, tehlike ya da
tehdi t geçtikten sonra işledikleri günahları ya da verdikleri sözleri artık
hatırlamaz oldukları görülmektedir. Bir başka araştırmada da, gelecek
muhtemel bir ölümün bildirilmesine bağlı olarak, Allah' a karşı isyan
müşahede edilmiştir.44 Bu durum, inançlı kişinin insanların mutsuzlu
ğundan Allah'ı sorumlu tutma eğilimine sahip olduğu, kendiliğinden
bir süreç olarak değerlendirilebilir. Esasen, diğer acı ve sıkıntılar kar
şısında olduğu gibi, ölüm karşısında da bu bunalım ya Allah'ı inkar
ya da imanın arınmasıyla çözülür.45 Konuyla ilgili birçok araştırmanın
sonuçlarını gözden geçiren Vergote, haklı olarak hiçbir basit teorinin,
ne dinf inanç veya dinf davranış için ölümün taşıdığı anlamı ne de dinf
imanın ölüm karşısındaki tutum üzerine etkisini açıklayabilecek du
rumda o l duğu sonucuna ulaşır.46 Eldeki verilerden de anlaşıldığı gibi,
ölüml e ilgili düşünce ve tutumlarla dinf inanç ve davranış arasındaki
ilişki son derece karmaşık ve çok yönlüdür. Bu bakımdan, fonksiyo
nelliği esas alan ve indirgemeci yaklaşımlar, olayın bir yönünü açıklar
42
43
44
45
46
Mollat, a.g.m., s.1%-197.
Krş. Yunus 10/ 12-21, 22, 23; En'fun 6 / 63-64; Lokman 31 / 32; Zümer 39/ 49 .
Bkz. Kübler-Ross E., On death and dying, London, Tavistock 1 970.
Vergote, Religion, Foi. İncroyance, s.67.
Vergote, a.e., s.61
.
74
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PS İ K O LOJ İ S İ v e D İ N
görünürken, daha önemli ve esas yönlerini gözden kaçırmak gibi bir
çıkmazın içine düşmektedir.
3. Ölümsüzl ü k Arzus u ve Ö l ü m Ötesine İnanç
Dinin ölümden sonra yeniden dirilme, ferdi ölümsüzlük, ceza ya
da mükafat gibi ölüm ötesiyle ilgili inançlarını psikolojik bir kaynağa
indirgeyenler açısından, bütün bunlar insan zihninin ürünleri olarak
değerlendirilmelidir. Bu durumda onları açıklayan şey, bazı psikolo
jik fonksiyonlara sahip olmalarıdır. Ölüm ötesiyle ilgili inançlar, ölüm
karşısında hissedilen korku ve sıkınhyla ne ölçüde alakalıdır? Belli bazı
dini inançlara sahip her insanda ölüm ötesiyle ilgili dini kavramlara
psikolojik uyum aynı ölçüde kolay olmakta mıdır?
Belli başlı Avrupa ülkelerini içine alan sondaj çalışmaları, ölümden
sonr9.ki hayata inananların oranlarını, Allah' a inananların oranından
daha aşağı seviyede olduğunu göstermektedir. Aynı şekilde, cehen
nemin varlığına inanların oranı, cennetin varlığına inanlardan daha
düşüktür. Hz.İsa'nın yeniden dirilişini kabul edenlerin ancak % 1 7.6'sı,
gelecekteki yeniden dirilişe inanmakta ve %25' den daha fazlası da
bundan şüphe etmektedir. Dini görevlerini yerine getirenlerin üçte biri
(%33.3) ölümden sonra yaşama konusunda kararsız, yarıdan fazlası da
yeniden diriliş konusunda kararsız bulunmaktadır. Bu durum her yaş
ta, her ülkede, her din ve mezhepte, papazlar da dahil her meslekte
aynı tarzda müşahede edilmektedir.47
Allport'un ABD' deki kolej öğrencileri üzerinde yaphğı araştırma
da, gençlerin ancak dörtte birinin şahsi ölümsüzlüğe, yani ruhun bir
fert olarak devam edecek olan mevcudiyetine inandıkları görülmek
tedir. Buna karşılık öğrencilerin büyük çoğunluğunun (% 68) bir Allah
inancına (deist veya panteist) sahip oldukları anlaşılmaktadır.48 1 961
yılında, 18-34 yaşları arasında 1524 Fransıza uygulanan bir ankette yer
47
48
Delooz, Pierre, "Qui croit a l'au-dela?", Mort eı Presence, s.17-38; Aequavıva, S.,
L'Eclipse du sacre dans la Civilisation Industrielle, Paris, Mame 1967, s. 107; Berse
van, M, "Le Traitc:ınent des mort dans la socıete socialiste", Social Compass, 1982,
xxıx, 2-3, s. ıs4.
Allport, Gordon W., The Individual and his Religion, New York-London 1960, s.47
ÖLÜME YÖNELİK İ L G İ LER VE DİNDARLIK
75
alan ahiret inancıyla ilgili sorulara verilen cevapların, fonksiyonel bir
bağı ortaya çıkarmadığı anlaşılmıştır. Araştırmaya göre; ahiret inancı
na sahip kişiler içerisinde, şimdiki hayatlarının gelecekteki hayatlarına
kesin olarak etkide bulunacağına inanan ve ölümden sonra sevdikleri
şeyleri yeniden bulacaklarını düşünenlerin oranı fevkalade düşük bu
lunmaktadır.49 Fransız liseli gençler üzerinde yapılan bir başka araştır
mada ise, gençlerin ancak %26'sının ölümden sonra bir başka hayatın,
ebedf hayatın varlığına kesin olarak inandıkları tespit edilmiştir. Aynı
araştırmada; gençlerin %38'i, ölümden sonra bir şeylerin var olduğunu,
fakat bunun ne olduğunu bilmediklerini belirtmişlerdir. Buna karşılık
% 18'i "kesin olarak", %33'ü "kuvv:etle", % 20'sı '�orta derecede''., %17'si
"biraz" olmak üzere Allah' a-,inanmaktadı_rlar. İnançsızlarıii:�ispeti ise
% 11' dir. Kesin olarak Allah' a inananlardan ölümden sonra bir başka
hayatın, ebedf hayatın varlığına inananlar ancak %64'dür. Bunların
%12'si, ölümle her şeyin biteceğini kabul etmektedirler.50
Bütün bu araştırmalar gösteriyor ki, Batı Hıristiyan toplumlarında
Allah'a inanan, hatta Hz. İsa'nın yeniden dirileceğini kabul ettiklerini
ifade edenlerin önemli bir bölümü, ahirete inanmaktadır. Bu durum,
psikolojik açıklama isteyen anlamlı bir veridir. Çünkü burada basitçe
bir inanç yokluğu değil, fakat benimsenen din ile çelişki halinde bir
olumsuzluk söz konusudur. Vergote bunun açıklamasını şöyle yapar:
Ölüm fikrine kopmazcasına bağlı olan ölüm ötesi fikri, duygusal di
rençler ve buna bağlı tereddütler uyandırabilir. İnsan bu dünyada ebe
di olarak yaşayamayacağını bilir fakat yine de şuurunun derinlikleri
içerisinde kendisini ölümsüzmüş gibi görür. Bu ölümsüzlük arzusu,
insan tabiatındaki "narsizm" in bir ifadesidir. Bu hayali ölümsüzlük
narsizmi, çağdaş dünyada ölümü bir tabu haline dönüştürmüştür.
Böylece, hayat arzusu, ölüm ötesi sorununa her zaman biraz ölüm ses
sizliğini kabul ettirmeye çalışır. Bundan dolayı Freud'un tam aksine
Vergote, dinin ahiretle ilgili inançları muhtevası içinde yer alan "ilahi
mahkeme" fikrinin, ölüm ötesine inançtan çok inançsızlığa motive etti49
50
Martıns, Antonia A., "L'analyse hierarchique des attitudes religicuses", Archives de
Sociologıe des Religions, 1 961, VI, 82-84.
Couisin, P., Boutinet, J.P., Morfin M., Aspıratıon Religıeuse des Jeunes Lyceens, Paris
1985, s.31-34.
76
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTE Sİ P S İ K O LOJ İ S İ ve D İ N
ğini ileri sürer. Çünkü ölüm ötesi konusunda konuşmak birçok sebeple
narsizmi yaralamaktadır; bu da ilahi mahkemenin (ve cehennemin var
lığının) duygusal olarak reddedilmesinde fark edilmektedir. Böylece,
ilahi dinlerin bildirdiği "yeniden diriliş" fikri, duygusal dirençlerle kar
şı karşıyadır.51 Anketler yoluyla müşahede edilen, belirli ya da belirsiz,
bir hayalın devamına ve yeniden dirilmeye inanç bir tarafa, şüphe ve
şüpheciliğin kendine has entelektüel sebepleri de vardır. Akıl planında,
herhangi bir şeyin hayalını devamlı sürdürebileceği fikri kabul edilebi
lir, fakat hiçbir tasavvuru yapılamayan, kökten değişikliğe uğramış bir
bedene inanç, aynı yolla desteklenemez. Ayrıca, ölümden şonra diriliş
fikri, çağdaş kültürün güvensizlik duyduğu bir mucize mahiyetinde
kendisini göstermektedir. Bütün bunlar, ölümden sonra yeniden dirili
şe iman özleminin, fiilf inançtan daha az kuvvetli olmasını anlaşılabilir
kılmaktadır. Aynı zamanda, ölümden sonra yeniden dirilişe inanma ar
zusu, tasavvura konu bir muhteva ile doldurulamadığı için, içi boş bir
çerçeve gibi, içi boş bir inanma biçimi olarak da düşünülebilir.52 Allah
tarafından yeni bir bedenin yaratılmasını öne süren yeniden dirilme
fikri, zihnin tabialı tarafından sınırları çizilen ölümsüzlük fikrinden
o kadar farklıdır ki, dinin mesajı bu yüzden kendine mahsus zihinsel
güçlüklerle karşılaşmaktadır.
Şuur dışı olarak çocuk ve yetişkini, kendisini ölümsüz olarak ta
savvur etmeye sürükleyen psikolojik etken, insan tabialındaki "nar
sizm" dir. Buna karşılık, dinin yeniden dirilme fikri ve inancı ancak,
dini yönelişin derin bir yeniden gözden geçirilmesi çabasıyla yerleş
mesi mümkün olan ve bunca dirençlerin üstesinden gelmek zorunda
olduğu fevkalade ciddi bir iç gayretin sonucudur. Belki, daha iyi bir
dünyada hayalını devam ettirme tarzındaki dinf umut, bu hayalın ada
letsizlikleri veya ölümün kalılığı karşısında kolayca egosantrik bir dav
ra ni ş halini alır. Buna karşılık, dinin ahiret inancı çerçevesinde yer alan
ilahi mahkemede yargılanma (ceza-cehennem; mükafaat-cennet) bakış
açısı, belli bir suçluluk ve günahkarlık duygusunun yol açabileceği sı
kınlıyı besleyecek tabiattadır. Bundan dolayı, ahiret inancının ihtiva
ettiği fikirler, normal psikolojik faaliyetin sınırlarını aşan mahiyettedir.
51
52
Vergote, Religion, Foi, İncroyance, s.70-71
Vergote, Religion, Foi, İncroyance, s.72-73.
ÖLÜME YÖNELİK İ L G İ LER VE DİNDARLIK
77
Zaten günümüzde yapılan tecrübf araşhrmalardan elde edilen veri
ler çerçevesinde, şahsf yeniden dirilme inancının birtakım psikolojik
fonksiyonlarla açıklaması arhk pek mümkün görünmemektedir ya da,
Godin'in belirttiği gibi, "psikolojik olarak bu fonksiyonların artık ihti
yaçlara uygun düşmedikleri veya d aha uygun şekilde, bu ihtiyaçların
başka türlü tatmin edilebildiklerini"53 farz edebiliriz.
Sonuç
Bütün bu verilerden hareketle denilebilir ki, ölüm karşısında du
yulan korku ve sıkıntının, dinf bir inanç ya da ahiret inancını doğu
racak tabiatta olmadığı açıkça anlaşılmaktadır. Araştırmaların ortaya
koyduğu gibi, ne dini' inançlar ne de dini' pratiklerle, ölmek korkusu,
ölümü hahrlama hatta ölüme yaklaşma sıkınhsının azalması aynı de
recede olmaktadır. Esasen, bir konuda kişinin hissettiği duygu ve he
yecanların özelliği, doğrudan doğruya onun kişilik yapısıyla alakalı
bulunmaktadır. Yapı itibariyle sıkıntılı bir şahsiyet (mesela; . mahkeme
ve yargılanma konusunu içine alan) bir inanç içerisinde veya (bazen
eksiklik veya isyan olarak algılanmış olan) inançsızlıkta yeni sıkınh se
bepleri bulurken, bunun aksine sıkınhlı olmayan bir şahıs da, inancın
da ya da inançsızlığında, yeni ölümden korkmama sebepleri bulabilir.
Ölüm karşısında sıkınh duyan fert, eğer bu sıkıntıdan dolayı kendini
felce uğramış durumda bulmazsa, savunma mekanizmaları kendili
ğinden faaliyete koyulurlar. Fakat bundan, ölüm ötesinde bir varoluş
fikrine nasıl geçilebilir? Bunun için önceden, basitte olsa tabii' hayatla
zamandaş olmadığının şuuruna sahip olmak gerekir. Ölüm korku ve
sıkınhsının, ölümsüzlük arzusuna, bunun da ahiret inancına yol açlığı
nı ileri sürmek, meydana getireceği şeyi korku ve sıkınhnın içine gizlice
dahil etmektir. A hiret inancı ve ölüm korkusu arasında bir ilişki müşa
hede edilse bile, bu öncekinin sonrakini doğurduğu anlamına gelmez.
Dini' inanç ve değerlerin bazı psikolojik etki ve fonksiyonları olması son
derece tabiidir; ancak bu sebeple dini kendi psikolojik fonksiyonlarına
indirgemek ve onu psikoloji ile aynılaşhrmak gerçekleri birbirine ka53
Godin, Psychologie des Experiences Religıeuses. Paris 1981, s.64-66.
78
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ v e DİN
rıştırmak olur. İnsan tabiatındaki ölümsüzlük arzusunun, dinin ölüm
ötesiyle ilgili bütün açıklamalarıyla tam olarak çakışmadığı, hatta bazı
noktalarda (ilahi mahkemede yargılanma, cehennemin varlığı . . . gibi)
büyük sıkıntılar uyandırdığı da bir gerçektir. Böylece, bu ölümlü hayatı
aşma şuurunun, az ya da çok düşünülmüş bir fikir olduğu, bu yolla
oluşan tasavvurların korku ve sıkıntıyla açıklanmasının mümkün ol
madığı anlaşılmaktadır. Din, yapı ve muhteva olarak psikolojiden ba
ğımsız ve her bakımdan onu aşan bir tabiata sahiptir. Din psikolojisi
alanında yapılacak her araştırma bu gerçeği göz önünde bulundurdu
ğu ölçüde verimli sonuçlara ulaşacaktır.
Üçüncü Bölüm
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA
İLİŞKİSİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA
GİRİŞ
Hayat ve ölüm, insan psikolojisini derinden etkileyen sayısız tec
rübelerin ana konusunu oluştururlar. İçinde yaşadığı alemle uyum
arayışı içerisinde olan insan, tarihin her döneminde ölüme, bu uyumu
tamamlayan bir anlam yükleyerek varlığın! garanti altına almak iste
miştir. Geleneksel kültürler ölümü bir son değil, yeni bir hayatın baş
langıcı olarak görmüşler, hayatı, daha sonra bir başka varoluş biçimiyle
yer değiştirecek olan bir süre kliliğin parçası olarak kabul etmişlerdir.
Çağımıza damgasını vuran hümanistik kültür ise, kendi taleplerinin
gerçekleşmesi yolunda, bilinçli bi!: _ş �kilde ölümü insanl arın ilgi ve dik
kat ıiazarlarından _uzaklaştırmıştır. 1 Çağdaş insanı n davranış sistemi
--. � -.......
- içerisinde ölüm dü ŞUnc_esinin ciddi ve etkili bir psikolojik yansımasının
'---.. - ,
olduğunu ileri sürmek güçl:üi": Hatta_ dini inanç ve eğilimler taşıyan bir
kısım kimseler için bile, bu gözlemin geçerli olduğunu söylemek müm
kündür. Çünkü çağdaş batı kültürü, ilahi dinlerin temel öğretilerinden
birisi olan ölüm ötesi hayat ve yeniden diriliş konusunda büyük bir
şüphe ve duyarsızlık geliştirmiştir. Jung'un ifade ettiği gibi, her ne ka1
Bkz. Aries, 1%İ lippe "La mort interdite: chaı;ıgemefifd es attitutes devant la mort dans
!es societes occidentaı{f'Archives Europeentıes de Socioiogie, 8, 2 (1967), s. 169-198.
80
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTE Sİ P S İ KOLOJİSİ ve DİN
dar hayatın en üst derecede yükseltilmesi ve genişletilmesi günümüz
insanına makul gözüküyorsa da, ölümden sonra devamlı bi İ' hayat,
aynı ölçüde inanılmaz ve şüpheli görünmektedir.2
Bundan dolayı çağdaşlarımızın birçoğunun nazarında ölüm kaçı
nılmaz tabii bir son ve varoluşun yok oluşudur. Bu zihniyetin, İslam
öncesi dünya görüşü ile benzerliği oldukça ilgi çekicidir3
Yakın zamana kadar ölüm konusunda suskun kalan çağdaş bilim,
ancak altmışlı yıllardan sonra bu konuya ilgi duymaya başladı. Günü
müzde, insan ve toplum bilimlerinin çeşitli alanlarında bu konuda ya
pılan ar aştırmalar ihmal dilemeyecek bir birikim oluşturmuştur. Fakat
ülkemizde bu konuyla ilgili henüz belli bir alan araştırması yapılmış
durumda gözükmemektedir. Bu araştırma bu yönde atılmış ilk girişim
olması bakımından önem taşımaktadır.
ARAŞ TIRMANIN AMACI VE METODU
Ölüm ve ölüm ötesiyle ilgili meselelerin dinin ana konularından
olduğu göz önüne alındığında, dini bir bağlantı içerisinde bulunan
kimselerin, bu bağlantının nicelik ve niteliğine uygun olarak bir inanç
ve tutum geliştirmesi beklenir. Her konuda olduğu gibi, insanın ölümle
ilgili düşünce, kanaat, tutum ve tepkilerinin oluşmasında çok değişik
faktörler etkili olabilmektedir. Esasında, kişinin hayata karşı tutumu ile
ölüm karşısındaki tutumu arasında da sıkı bir ilişki vardır. Bu konu
da tek yönlü ve basite indirgeyici teorilerin fazla bir geçerliliği yoktur.
Bu anlayış içerisinde, kendi kültürümüzün çevrelediği ve telkin ettiği
davranış sistemi içerisinde ölümle ilgili kanaat, anlayış, tepki ve tu
tumların Allah inancı ve dindarlık seviyesi ekseninde hangi ilişkileri
ortaya koyduğunu açığa çıkarmaya çalışmak araştırmamızın amacını
oluşturmaktadır. Ayrıca yaş ve cinsiyet değişkeni de dikkate alınmıştır.
Amacımız, ölüme yönelik ilgiler ve davranış eğilimleri konusunda bel
li bir örneklem grubundan elde ettiğimiz veriler ışığında insanımızın
2
3
Jung, C.G., Problemes de !' Ame Modeme (fr. çev; Yves Le Lay), Correa, 1%0, s. 239
Bkz Ra'd 13/5; İsra 17/49; Meıyem 19/ 66; Müminfın 23/35-37,74, fQ; Nemi 'Zl/67; Secde
32/ lO; Sebe 34 / 3, 7; Duhan 44/ 35; Casiye 45 / 24-25.32; KM 50/ 3.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
81
özelliklerini tespit etmek, tasvir etmektir. Bunun yanında, elde ettiği
miz bulguları Batı' da yapılan araştırma sonuçlarıyla karşılaştırmalar
yaparak, bu konuda kültürlere göre değişen ya da ortak özellik göste
ren davranış kalıplarına da işaret etmeyi uygun gördük.
1. Yöntem ve materyal
İlgili kaynaklar tarand ıktan sonra araştırmamızda kullanılmak
üzere 25 soruluk bir anket düzenlendi. Bu soruların bir kısmı ölümle
ilgili ilgi, tepki ve duyguları bir kısmi ise tutumları ölçmeye yöneliktir.
Bunun için daha önce yapılan araştırmalarda kullanılan soru cümle
ciklerinden yararlanıldı. Bunlar içerisinde kendi projemiz ve kültürel
değerlerimiz için uygun olanlar belirlendi, yeni bazı sorularla birlikte
yeni soru formları oluşturuldu. Cevaplar için Likert tipi beşli seçenek
ler kullanıldı. Dindarlık düzeyini ölçmek için katılımcıların kendileri
hakkındaki "öznel dindarlık algıları" esas alınmıştır. Cevaplar bilgisa
yara yüklendikten sonra düz ve çapraz tablolar elde edildi. Belirlenen
değişkenler arasındaki ilişkinin anlamlılık derecesi Chi-kare analiz
tekniğine başvurularak hesaplandı. Daha sonra da sonuçlar buna göre
yorumlanıp değerlendirildi.
2. Örneklem
Anketimizi, (1 990 yılında) Bursa il merkezinde hepsi yüksek öğre
nim görmüş 7 değişik iş ve meslek kolunda çalışan toplam 378 kiŞiye
uyguladık.(Bu, SOO'e yakın dağıtılan anket kağıdından elde kcı.lan ve
. değerlendirme için uygun olan kısımdır. Bunlar içerisinde de cevap
sız bırakılan bazı soruların yer aldığı kağıtlar vardır. Diğer soruların
tam ve doğru olarak cevaplandırıldığ 1 ancak bir-iki s o runun cevapsiz
.
bırakıldığı birkaç anket kağıdı da değerlendirmeye katılmıştır. Bu ba
kımdan ankete cevap verenlerin toplam sayısı sorulara göre bazı küçük
farklılıklar göstermiştir.)
Anketimiz 24-60+ yaş dilimin d e yer alan bir kesime uygulanmışhr.
Tesadüfi örneklem yoluyla seçilen katılımcılarımızın yarısinı (% 50.1)
30-40 yaş arası "orta yetişkinler" oluşturmaktadır. Bunları, 40-60 yaşla-
82
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
rı arasındaki "ileri yetişkinler" (% 26.8) izlemektedir. Araştırmamızda
30 ve daha genç yaştakiler % 22.2 lik bir oranla üçüncü sırada temsil
edilmektedir. 60 yaşından daha yaşlı sadece üç kişi (% 0.8) anketimize
cevap vermiştir. Böylece bu araştırmamız, daha ziyade "ilk yetişkinler"
ve "orta yaş" kesim üzerinde yapılan bir çalışmadır. Dolayısıyla sonuç
lar da bu çerçevede bir anlam ve yorum kazanacaktır.
Anketimi ze cevap verenlerin büyük çoğunluğu erkek (% 80.3), az
bir bölümü ise (% 1 9.7) kadındır. İş ve meslek koluna göre dağılım ba
kımından, ilk sırayı orta dereceli okul öğretmenleri (% 37.3) alırken,
bunları, hukuk ve iktisatçılar (% 18.2) izlemektedir. Sağlık (doktor, ve
teriner, eczacı vs.) kesimine mensup olanlar % 10, teknik (her tür mü
hendislik) elemanlar % 12.2, subaylar % 12.2, ilahiyatçılar % 10 luk bir
oranda temsil edilmektedir.
� �
ARAŞTIRMA BULGULAR!
1. Dini İnançlar
Anketimize cevap verenlerin tamamına yakını (% 96.6) Allah'ın
varlığına inandıklarını belirtmişlerdir, (bkz. Tablo: I) Şüpheci (% 1 .9)
ve inançsız (% 1.1) olanlar birbirine yakın ve oldukça düşük bir oranda
yer almaktadırlar.
Cennete ve iyi insanların sonsuza kadar orada yaşayacağına ina
nanlar % 79.8 dir. Bu konuda şüphe içerisinde bulunanlar (% 13.3)
ve inançsızlar (% 7) az da olsa dikkati çekecek orandadır. Cehenne
me ve kötü insanların sonsuza, kadar orada kalacağına inananlar ise,
% 52 dolaylarında kalmaktadır. Deneklerimizin % 27.6'sı bu konuda
şüpheci, % 15.l'i kuvvetle olmak üzere toplam % 20.5'i ise inançsız
gözükmektedir.Ayrıca bu cehennem sorusuna 6 kişi hiç işaretlemede
bulunmamıştır.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
83
Tablo: 1 - Dini inançlar
iNANÇ KONULAR!
iNANÇ DERECESi
Kuwetle
Kuvvetle
Şü pheci İnançsız İ nançsız
ina nçlı
İ nançlı
3 24
39
7
4
2
86.2
1 0.4
1 .9
1 .1
.53
1 99
1 00
50
16
10
53.1
26.7
1 3.3
4.3
2.7
99
93
1 02
56
20
26.8
25.1
27.6
1 5.1
5.4
ilahi mahkemede hesaba
270
72
16
12
6
çekileceğine inananlar
7 1 .8
1 9.2
4.3
3.2
1 .6
Dine karşı akıl ve bilimin güç ve
12
37
19
1 48
1 53
rehberliğine inananlar
3.3
1 0.0
5.2
40.1
41 .5
9
17
58
111
1 79
2.4
4.6
1 5.5
29.7
47.9
Alla h'a inananlar
Cennete i nananlar
Cehenneme inananlar
Bilimsel çalışmaların gelecekte
insanın ölüm karşısındaki çaresizliğini o rtadan kaldıracağına
inananlar
Toplam
376
375
370
376
369
374
Cennet ve cehennem inancında ortaya çıkan sonuçlarla pek
uyuşmaz bir şekilde anketimize cevap verenlerin % 91'i, "öl ümden
sonra insanların Allah huzurunda, bu dünyada yaptıklarının he�
sabını vereceklerine inandıklarını belirtmişlerdir. Ahiretteki "ilahi
mahkeme"nin varlığından şüphe içerisinde bulunanlar (% 4.3) ve
bunu bütünüyle inkar edenler (% 4.8) eşite yaki n oranlarda ve dü
şük değerlerde gözlenmektedir.
Örneklem grubumuzun % 1 3.3'ü sorunlarının çözümünde akıl ve
bilimin rehberliği ile yetinmekte olup, dini değerlere hiçbir şekilde baş
vurmadığım belirtirken; % 5.2' si ise, bu konuda kararsızlıklarını dile
getirmektedirler. Buna karşılık, büyük çoğunluk (% 81 .6), akıl ve bili
min sınırlan dışında dini hakikat alanının varlığına ve kişisel hayatla
rındaki önemine inanç beslemektedir .Bu soruya cevap vermeyen 7 ka
tılımcının, bu konuda belli bir kanaatleri oluşmadığı anlaşılmaktadır.
84
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ KOLOJ İ S İ ve D İ N
Bilimsel çalışmaların gelecekte insanın ölüm karşısındaki çaresizli
ğini ortadan kaldıracağına inananlar, akıl ve bilimin mutlak otoritesine
inananlardan daha düşük olarak, % 7' dir. Ancak, bu konuda kesin bir ka
naat ve görüş sahibi olmayanlar % 15.5 ile dikkat çekecek bir oranda yer
almaktadır. Katılımcılarımızın büyük çoğunluğu (% 77.6), bilimsel geliş
melerin hiçbir zaman ölümün önünü alamayacağına inanmaktadırlar.
2. Dindarlik Seviyesi
Tablo : il' de, anketimize katılanların kendi öznel değerlen
dirmelerine göre dindarlık durumları gösterilmektedir. Buna göre,
örneklemimizin büyük çoğunluğunu, kendilerini bütün dini görev
lerini (% 21 .2) veya dini görevlerin önemli bir kısmını yerine getiren
(% 45.8) "dindar" kimseler olarak kabul edenler oluşturmaktadır. Dini
inanç sahibi olmakla birlikte, dini pratiklerden genellikle uzak bulunan
"ilgisiz"lerin oranı % 23.3 olarak tespit edilmiştir. Hiçbir dini inanca
sahip bulunmadığını(% 6.6) ve dine karşı bir tutum benimsediğini(%
2.7) belirten kimseler de küçük bir grup oluşturmaktadır.
Tablo: il
-
Dindarlık Seviyesi
DINDARLIK SEVİYESİ
s
o/o
Kuvvetle Dindar
79
2 1 .2
Dindar
171
45.8
i lgisi z
87
23.3
Dindar Değil
26
6.6
Din K a rşıtı
10
2.7
TOPLAM
375
3. Ôlüm Düşüncesi
"Ölüm düşüncesi sık sık zihninizi meşgul eder mi ? tarzında düzen
"
lenen bir soruya verilen cevaplar incelendiğinde (bkz. Tablo: III), ara
.
sıra da olsa ölümü düşünenlerin % 5 1 . 8 ile en yüksek oranda ol_d ukları
.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
85
görülmektedir. Bunu, ölümü sık sık düşündüğünü belirtenler (% 31 .8)
izlemektedir. Ölümle ilgili zihninde hiçbir düşünceye yer vermeyenler
ise % 16.3 ile en alt sırada da yer alsa, önemli bir sayıya ulaşmaktadır.
Bu soruya verilen cevapların yaşlara göre dağılımında şu sonuçlar
ortaya çıkmaktadır. 24-30 yaşlarındaki katılımcılar en yüksek oranda
(% 12.7) ölümü bazen düşünmekte; ölümü sık sık düşünenler (% 6.5)
ikinci sırada yer almakta; ölümü hiç düşünmeyenler ise (% 3.2) en dü
şük oranda bulunmaktadır. 30-40 yaş (% 24.7; % 16.5; % 8.4) ve 40-60
yaş grubunda (% 14.6; % 7.8; % 4.6) da sıralamanın aynı doğrultuda
olduğu gözlenmektedir. 60 + yaştakilerin cevapları da belirgin bir özel
lik göstermemektedir. Cevapların yaşa göre dağılımında ortaya çıkan
farklılaşmanın anlamlı olmadığı görülmektedir.
Ölüm düşüncesinin sıklığının cinsiyet değişkenine göre dağılımın
da da yaşta olduğu gibi aynı sıralama göze çarpmaktadır. Buna göre
kadınlar (% 11.1) ve erkekler (% 41 .2) en yüksek oranda ölümü bazen
düşünmekte, ölümü sık sık düşünenler kadınlarda % 5.2, erkeklerde
% 26.3 ile ikinci sırayı almakta, ölümü hiç düşünmeyenler kadınlarda
% 3.3, erkeklerde % 13 ile en düşük oranda yer almaktadır. Elde edilen
istatistiki değerler, cinsiyet farkının bu konuda önemli bir rol oynama
dığını ortaya koymaktadır.
Allah inancındaki derecelenmeye göre dağılımda, kuvvetle inançlı
kimselerin en yüksek oranda (% 44.4) ölümü bazen düşündükleri, %
30.l ile ölümü sık sık düşünenlerin bunları izlediği, en düşük oranda ise
(% 11 .6) ölümü hiç düşünmeyenlerin yer aldığı görülmektedir. İnançlı
grupta ise bu sıralama biraz farklılaşarak, en yüksek ölümü bazen dü
şünenler (% 6.5) en düşük ise, (% 1 .6) ölümü sık sık düşünenler şeklinde
kendini göstermektedir. Ölümü hiç düşünmeyenler ise (% 2.4) ortada
yer almaktadır. Şüphecilerde, ölümü hiç düşünmeyenler ve bazen dü
şünenler eşit oranda bulunmaktadır. (% .81) ölümü sık sık düşünenler
(% .27) en düşük orandadır. İnançsızlarda ölümü hiç düşünmeyenler
çoğunluğu oluşturmaktadır. (Altı kişiden beşi bu durumdadır) . Bunlar
içerisinde sadece bir kişi ölümü bazen düşündüğünü belirtmiştir. Ölü
mü sık sık düşünen ise hiç yoktur. Ölüm düşüncesindeki sıklık derece
sinin Allah inancındaki farklılaşmaya bağlı olarak gösterdiği istatistik
sel değerlerin anlamlılık seviyesine ulaştığı görülmektedir.
00
· °'
Ta blo: 1 1 1 Ölüm Düşüncesi ve Değişken lere Göre Dağ ı l ı m ı
-
ÖLÜ M DÜŞÜNCES İ N i N
SI KLIC I
G.
TOP.
YAŞLAR
0
0
�
Ö l ü m düşüncesi sık s ı k
zihnimi meşg u l ediyor
CİNSiYET
ALLAH I NANCI
D İ N DARLIK SEViYESi
ı--�-ı-��....-�-.-��,--�-+�-�-,.��.-�--t��-.-�--.��"'"T""�-��
a.ı
·a.ı
N
0
�
�
�
"'?
119
24
3 1 .8
6.5
� � �
c
1
:rl
-B,
�
19
97
1 12
6
5.2
26.3
3 0.1
1 .6
�
� "5
� ;ij
C
�
�
i
+
�
-o
61
29
1
1 6.5
7.8
. 27
°Ü
5 � �
c � --g
�
;o
-
.ı-J
14
3
1
3.8
.51
.27
N
1 � 6
-g
ô
:� -g ;a c �
� ô � ô �
1
-
39
61
.27
-
1 0.6
1 0.5
61
12
31
17
48
43
9
3
5
5
25
16
8
6
1 6.3
3.2
8.4
4.6
. 27
12
hiç meşg u l etmiyor
3.3
1 3.0
1 1 .6
2.4
.81
1 .4
1 .4
6.8
4.3
2.2
1 .6
Ö l ü m ü bazen
1 94
47
92
54
1
1 52
1 65
24
3
1
34
83
56
15
3
5 1 .8
1 2.7
24.7
1 4.6
. 27
41
1 1 .1
41 .2
44.4
6.5
.8 1
.27
9 .. 2
22.S
1 5.2
4.1
.81
374
83
1 84
1 00
3
72
297
320
39
7
6
78
1 63
86
26
10
1 00
22.4
49.7
27.0
.81
1 9.S
80.5
86.0
1 0.5
1 .9
1 .6
21.1
45.8
23.3
7.1
2.7
Ö l ü m düşü ncesi zih n i m i
düşündüğüm oluyor
TO PLAM
Chi-ka re Değerleri
X2 =01 9
s.d. = 6 p > 0.05
1
X2 = 1 . 1 02
X' = 32.305
s.d.=2 p>0.05 s.d. = 8 p < 0.05
X' = 45.944
s.d. = 8 p < 0.05
o
('"'
C:::
,aı::
o
('"'
C:::
aı::
o
>-l
t'1
{/l
"il·
{/l
�·
o
('"'
.9
...... .
{/l
-·
<
il>
o
s:·
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
87
Bu konuda dindarlık seviye farklarına göre dağılımda şu değerler
gözlemlenmektedir. "Kuvvetle dindarlar" % 1 0.6 ile en yüksek oranda
ölümü sık sık düşünmekte, bunu % 9.2 ile bazen düşünenler izlemek
te, en düşük oranda ise (% 1 .4) ölümü hiç düşünmeyenler gelmekte
dir. Dindar grupta ise, en yüksek oranda ölüm bazen�düşünülmekte
(% 22.5), ikinci sırada sık sık düşünülmekte (% 10.5), ölümü hiç dü
şünmeyenler en alt sırada (% 6.8) yer almaktadır. İlgisiz gruptaki sıra
lanma öncekilerin her ikisinden de farklı olarak Şu şekilde olmuştur:
Ölümü bazen düşünenler (% 15.2), hiç düşünmeyenler (% 4.3) ve sık
sık düşünenler (% 3.8) . Dindar olmayan gruptaki sıralanma da, ilgi
siz grupla aynı doğrultudadır (% 4.1; % 2.2; % 51) Din karşıtı grubun
büyük çoğunluğu (% 1 .6) ölümü hiç düşünmemektedir. Ölümü bazen
düşünenler (% .81) ikinci sırada yer almaktadır. Bu gruptan sadece bir
kişi ise, ölümü sık sık düşündüğünü belirtmiştir. istatistiksel verilere
göre, dindarlık seviye farklarının ölüm düşüncesindeki sıklık derecesi
ile anlamlı bir ilişkisi vardır.
4. Ölümün Anlamı:
Örneklem grubumuz içerisinde, ölümün "so nsuz · bir hayatın
başlangıcı" olduğu inancını taşıyanlar % 70.9 ile büyük çoğunluğu
oluşturmaktadır. "Hakkında kimsenin bir şey söyleyemeyeceği bir sır" ol
duğu seçeneğini işaretleyen "bilinemezci" eğilimde olanlar % 19.9 ile
önemli bir oranda yer almaktadır. % 5.l lik bir grup içinse ölüm, "yok
luk ve hiçlik" anlamı taşımaktadır (Tablo: iV).
'
Ö İümün anlamı konusundaki görüşlerin yaşlara göre dağılımı
şöyledir. Bütün yaş gruplarında en yüksek oranda "ölümün sonsuz bir
hayatın başlangıcı" (24-30 yaş % 16.4; 30-40 yaş % 35.9; 40-60 yaş %
17.9; 60+ yaş % .54) seçeneği işaretlenmiştir. "Hakkında kimsenin bir
şey söyleyemeyeceği sır" seçeneği bütün yaş gruplarında ikinci dere
cede yüksek oranlarda (24-30 yaş % 4.4; 30-40 yaş % 9.3; 40-60 yaş %
5.9; 60 + yaş % 27) işaretlenmiştir. Ölümün, "sonrası olmayan yokluk
ve hiçlik" olduğu görüşünü benimseyenler, bütün yaş gruplarında en
düşük oranlarda (24-30 yaş % .54; 30-40 yaş % 2.7; 40-60 yaş % 1 .2) yer
almaktadır. Cevapların yaşlara göre dağılımında ortaya çıkan farklı-
88
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ ve DİN
laşmanın anlamlı olmadığı hesaplanmıştır. Cinsiyet değişkenine göre
cevapların dağılımında da yaşta olduğu gibi aynı doğrultuda bir sıra
lanma müşahede edilmektedir, Buna göre, kadınlar ve erkekler ölümü,
en yüksek oranda "sonsuz bir hayatın başlangıcı" (% 9.0; % 61 .5) olarak
görmekteler. Bu konuda ''bilinemezci" olanlar her iki grupta da ikinci
sırada yer almaktadır (K. % 7.7; E. % 12.6) . Ölümü, yokluk ve hiçlik
olarak görenler en düşük oranda olarak, kadınlarda % 1 .6, erkeklerde
% 3.6 d�r. İstatistiksel bulgulara göre, cinsiyet değişkeni bu konuda an
lamlı bir ilişki ortaya koymamaktadır.
Allah inancındaki dere 2elenmeye göre bu konudaki cevapla
rın dağılımı incelendiğinde; kuvvetle Allah' a inananların en yüksek
oranda (% 68.3) ölümü sonsuz bir hayatın başlangıcı gördükl eri, "bi
linemezci" lerin % 14,6 ile bunları izlediği, ölümü yokluk ve hiçlik
olarak görenlerin en düşük oranda (% 1 .4) yer aldığı anlaşılmaktadır.
Allah'a inanan grupta, ölümün anlamıyla ilgili olarak "bilinemezci"
bir eğilim taşıyanlar en yüksek oranda {% 4.9)' dır; ölümü sonsuz bir
hayatın başlangıcı olarak düşünenler ikinci sırada (% 2.9) yokluk ve
hiçlik olarak düşünenler' ise en alt sırada (% 1 .4) yer almaktadır. Şüp
heci ve inançsızlar için ölüm, genel olarak, bir "yokluk ve hiçlik" an
lamını taşımaktadır. Şüpheci gruptan sadece bir kişi "bilinemezci" bir
eğilim göstermektedir. Kişilerin Allah' a inanma dereceleri ile ölüme
verdikleri anlam arasında çok kuvvetli bir ilişki olduğu, bulunan ista
tiksel değerden anlaşılmaktadır.
Ta blo: iV- Ölümün Anl a m ı
YAŞLAR
G. TOP.
CINSiYET
ÖLÜ M Ü N A N LAMI
o
'<t
o
"'
.ı-
KON U S U N DAKi
GÖRUŞLER
o
<O
o
"'
N
c
i5
+
o
n:ı
�
o
<O
'<t
ALLAH 1 NANCI
DIN DARLIK SEViYESİ
Q)
Q)
.::.:.
Q)
�
�
-=
>
v>
::ı
�
UJ
c
n:ı
.5
·o
Q)
�
o.
:::ı
vı-
u
c
n:ı
.5
';::;
N
v;
'-"
c
n:ı
-
.5
-
Sonsuz bir hayatın
263
60
1 32
66
2
33
225
252
11
başlangıcıdır.
70.9
1 6.4
35.9
1 7.9
.54
9.0
6 1 .5
68.3
2.9
-
-
19
2
10
7
5.1
.54
2.7
74
16
1 9.9
Sonrası olmayan bir
yokl u k ve hiçliktir.
Hakkında kimsenin b i r
şey söyleyemeyeceği
bir sırdır.
Fikrim yok
Başka
TO P LA M
Chi-kare Değerleri
-
6
13
5
5
5
4
1 .2
-
1 .6
3.6
1 .4
1 .4
1 .4
34
22
1
28
46
54
18
4.4
9.3
5.9
.27
7.7
1 2.6
1 4.6
4.9
5
2
3
-
-
1
"4
2
3
1 .4
.54
.82
-
.27
1.1
.54
10
2
4
4
7
2.7
.54
1.1
1 .1
-
3
.82
371
82
1 83
99
3
1 00
22.3
49.9
26.9
.82
X ' = 6.242
s.d. = 1 2 p > 0.05
-
Q)
>
>
::ı
�
�
n:ı
"O
c
o
·-
�
n:ı
"O
Q:
r<
�
n:ı
o
·-
7
1
1 9. 1
36.9
1 3.4
1 .9
.27
-
3
3
5
7
1 .1
-
.82
.82
1 .4
1 .9
1
-
5
26
29
10
1
.27
-
1 .4
7.1
7.9
2.7
.27
-
1
2
2
.81
.27
.55
4
2
1
2
1
1 .9
1.1
.54
.27
.54
71
295
317
39
7
1 9.4
80.6
86.1
1 0.6
1 .9
p>0.05
s.d. = 16 p < 0.05
�
49
-
s.d. = 1 2
;:;
�
n:ı
1 35
-
X' = 203.229
c
o
·-
70
-
x' = 25.8 1 9
-
"O · c
- •Ol
Q)
·
o
o
"'
·eı
.!::l
c
-
-
.55
-
-
2
2
4
1
.27
.55
.55
1 .1
.27
6
77
1 68
85
26
lb
1 .6
2 1 .0
45.9
23.2
7. 1
2.7
x ' = 1 68.2 5 1
s.d. = 1 6 p < 0.05
c:::
a:::
r<
l:T1
r<
()
r<
-
·
·
·
1
ı;:
:o::ı
�
c:ı
:z·
c:ı
;ı..
:o::ı
c:
::-::
r<
;ı..
-
r<
·
.u;·
::-::
c;;
-·
c:::·
N
l:T1
:o::ı
:z·
l:T1
c;ıı
"'
90
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O LOJ İ Sİ v e D İ N
Kuvvetle dindar, dindar ve ilgisiz gruplarda, ölümü sonsuz bir ha
yatın başlangıcı olarak görenler en yüksek orandadır. (KD. % 19.1; D. %
36.9; i. % 13.4); buna karşılık bu seçenek dindar olmayan ve din karşıb
olan gruplarda ikinci yüksek oranda işaretlenmiştir. Dindar olmayan
grupta ölümün bilinemez-ligi (% 2.7); din karşıtı grupta ise, "yokluk
ve hiçlik" tarzındaki anlamının (% 1 .2) en yüksek oranda benimsendi
ği müşahede edilmektedir. Kuvvetle dindar, dindar ve ilgisiz grupta,
ölümle ilgili bilinemezci eğili n:ı taşıyanlar (K.D. % 1 .4.l; D. % 7.1; i. %
7.9) ikinci sırada gelmektedir. Kuvvetle dindarlar içerisinde ölümü bir
yokluk ve hiçlik olarak gören kimseye rastlanmazken, dindar ve ilgi
sizler arasında az da olsa (% .82) bu görüşü taşıyanlar bulunmaktadır.
Dindarlık seviye farkları ile ölümün anlamı konusunda benimsenmiş
bulunan değişik görüşler arasında sıkı bir ilişkisel bağın varlığı, istatik
sel değerlerde kendini göstermektedir.
4- Ölümün Uyand1rdığı Tepkiler:
Ölümü hatırlamaya bağlı olarak örneklem grubumuzda uyanan
hakim duygu ve düşüncelerle ilgili cevapların dağılımı Tablo: V'de
görülmektedir. Buna göre deneklerimizin büyük çoğunluğu (% 70.4)
bu durumda "sessiz ve sakin, bir şekilde, kaçınılmaz ve tabii bir sona
yaklaşhğını hissetmekte" dir. Ölümü her hahrlayışında korku, sıkınh
ve ürperti duyanların oranı % 13.9'dur. Ölüm düşüncesini zihninden
kovmaya çalışarak hiç hatırlamayan çalışanlar % 1 0.7 ile dikkat çekici
bir sayıdadır. Diğer seçenekleri işaretleyenlerin önemli bir sayıya ulaş
madığı görülmektedir.
Cevapların yaşlara göre dağılımında, genel tabloya uygun olarak
bütün yaş gruplarında ölümü sakin bir ruh hali içerisinde algılama eği
liminin en yüksek oranda tecrübe edildiği müşahede edilmektedir. 2430 ve 30-40 yaşlarda ölümü korku ve sıkıntı içerisinde hahrlayanlar (%
5.3; % 6.7) ikinci sırada yer alırken, 40-60 yaşlarında biraz farklı olarak
ölümü bastırma eğiliminin (% 3.1) daha fazla (% 3.1) yaşandığı görül
mektedir. Bu yaşlar grubunda korku ve sıkıntı tecrübesini yaşayanlar,
ikinci sırada bir sayı oranıyla yer almaktalar (%2.5) ve 30-40 yaşlarında
bu bashrma mekanizmasına başvuranlar daha düşük oranlarda yer al-
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
91
maktadır (% 2.5; % 5.3). Ayrıca, ölümü "isyan ve öfke" duyguları içe
·
risinde ya da "arzulu" bir şekilde hatırlayan birer cevaplayıcı, bu yaş
grupları içerisinde yer almaktadır. 60+ yaştaki toplam iki kişi de ölümü
sakin ve tabii bir tarzda algıladıklarını belirtmişlerdir. İstatiksel veriler,
ölümü hatırlamanın uyandırdığı tepkilerin yaşlara göre dağılımında
ortaya çıkan farklılaşmanın önemli olmadığına işaret etmektedir.
"'
N
Ta blo: V - Ölümün Uya n d ı rd ı ğ ı Tepkiler
ÖLÜ M Ü H ATIRLAMAN IN DOG U R-
YAŞLAR
G . TOP.
CİNSiYET
DUGU TEP KİLER
o
o
...,
�
Sessiz ve sakin bir şekilde, kaç ı n ı l maz
ve tabii bir sona ya klaştı ğ ı m ı
h issederi m.
Ölümü her hatı rlad ığı mda içimde
biri lerine ya da bir şeylere karşı isya n
ve öfke uya n ı r.
Ölüme arzu duymaktayım ve bir an
önce gerçekleşmesini istemekteyim.
Zihnimden kovmaya ça l ı ş ı r, hiç
hatırlamak istemem
TOPLAM
Chi - kare Değerleri
52
19
<:t
24
c
9
-
1 3 .. 9
5 .. 3
6.7
2 .. 5
264
49
1 35
75
2
2
1
1
.. S3
.. 28
..28
2
1
1
LJ.J
-
-
-
-
-
u.
c
"'
::.:: .E
44
D İ N DARUK SEViYESİ
N
·o
w
..c
o.
:;;J
Vl-
u.
c
"'
c
.!!/
1U
s:
:J
v;
._,.
c
"'
c
::.:'.
�
�
c
o
·-
;;;
;;;
N
·v;
-o
c
-o
c
·o
· eı
o
·-
=
•Ol
w c
o ·o
p
v;.
�
"'
::.:'.
7
-
-
1 .. 9
-
-'
3 .. 1
6 .. 2
5 .. 1
-
.. 28
239
19
1
1
59
1 26
58
14
3
50.4 66 .. 8
5 .. 3
.. 28
.. 28 1 6 .. 6 3 5 .. 5 1 6 .. 3
3.9
.. 85
24
19
7 .. 1
8 .. 9 1 2 .. 3
49
1 3S
.. 56 1 8 .. 3
-
>
>
:J
�
"'
::.:'.
-
70.4 1 3 .. 8 37 .. 9 21 .. 1
-"'
w
iJ
+
o
\()
6
o
...,
N
Ölü mü her hatırlayışımda korku ve
sıkıntı duyarım, içim ü rperir.
o
\()
'1"
ALLAH INANCI
1
1
1
-
-
3
. .37
. .37
.. 28
-
-
.. 84
1
1
1
1
-
1
11
22
-
18
1
.. 28
-
2
-
-
-
-
-
-
-
1
1
.. 28
-
Q:
t"'
e·
::::::
,
Q:
t"'
e:
a:::
Q:
...:ı
tr1
[fl
-·
'"d
[fl
�·
o
t"'
-
. .37
.. 28
.. 28
9
19
25
9
-
3 .. 4
7 .. 1
6 .. 9
95
2
81
1 87
310
26.7
.56
30.2
69.8
86.6
.. 28
.. 28
40
9
19
11
1 0.7
2 .. 5
5 .. 3
3 .. 1
375
79
1 80
22.2
50.6
1 00
-
.. 37
.. S3
-
x' = 1 1 .855
r = 6. 1 65
s.d. = 1 2 p > 0.05
s.d.=5
p>0.05
-
-
-
-
-
3
14
8
9
5
.. 28
.. 85
3 .. 9
2 .. 3
2 .. 5
1 . .4
6
75
1 63
84
23
10
1 .7
21.1
45.9
23.7
6.5
2.8
.. 28
. .56
5
1
2 .. 5
1 .. 4
36
6
1 0. 1
1 .7
x' = 1 3 7.1 82
s.d. = 16 p < 0.05
X' = 69.296
s.d. = 1 6 p < 0.05
o
'--<
-·
f:!l.
<
ID
9.
z
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
93
Kadın ve erkek grubunda ölümü hatırlamaya bağlı olarak yaşadık
ları tecrübelerdeki farklılaşma ortak bir çizgi üzerinde yer almaktadır.
Her iki cinste de, ölümü "sessiz ve sakin" karşılama eğilimi en yüksek
orandadır (K . % 1 8.3; % 50.4) . Ölümden korku ve sıkıntı duyanlar, ka
dınlarda % 7.1, erkeklerde % 8.9 ile ikinci sırayı almaktadır.. Ölümü
bastırma eğilimi kadınlarda % 3.4, erkeklerde % 7.l' dir. Her iki cinste
de, ölümü isyan ve öfke duyguları içerisinde hatırlayan ve ölüme arzu
duyan birer kişi yer almaktadır. -Cinsiyet farklılığının bu konuda önem
li bir rol oynamadığı anlaşılmaktadır.
Kuvvetle Allah'a inanan grupta ölüm en yüksek oranda (% 66.8)
"sakin" bir ruh hali içerisinde hatırlanmaktadır. % 5.3 ile inançlı grupta
da aynı durum söz konusudur. Buna karşılık, tamamı altı kişi olan şüp
heci kimselerin beşinin, ölümün varlığını "bastırma" yoluyla unutma
eğilimi içerisinde bulundukları müşahede edilmektedir. İnançsız gru
bun yarısında en yüksek oranda "isyan ve öfke" duygularının yaşan
dığı anlaşılmaktadır. Kuvvetle inançlı grupta % 12.3 ile ölümü korku
ve sıkıntı içerisinde hatırlayanlar ve bundan daha düşük oranda da
(% 6.9) ölüm gerçeğini "bastırma" yoluyla kendinden uzaklaştırma
eğilimi taşıyanlar bulunmaktadır. Bu grupta ölümü, "isyan ve öfke"
duyguları içerisinde hatırlayan ve ölüme arzu duyan birer kişi yer al
maktadır. İnançlı grupta % 2.5 ile ölümü bastırmaya çalışanlar, % 1 .9
ile de ölümden korku ve sıkıntı duyanlar daha düşük oranlarda yer
almaktadır. Allah'a inanma derecesindeki farklılaşmanın, ölümü hatır
lamaya bağlı olarak yaşanan değişik tepki türleri ile çok kuvvetli bir
ilişki bağı içerisinde bulunduğu, eldeki istatiksel verilerin ortaya koy
duğu bir sonuçtur.
Kuvvetle dindar, dindar ve ilgisiz k.imsel �rde, ölümü ha İ:ı rlama en
yüksek oranda "s ak.in" bir ruh halini ve ölümü tabii olarak kabullen
.
me tutumunu açığa çıkarmaktadır (K.D . % 1 6 .6; D. % 35.5; i. % 1 6.3).
Dindar olmayan grupta da, % 3.9 ile aynı eğilim, en yü ksek oranda
yer almaktadır. Din karşıtı grupta ise, ölüm guçeğini zi hinden kovma
tutumunun, en yüksek oranda ve on kişilik grubun yarısının (% 1 .4) bir
davranış özelliği olduğu müşahede edilmektedir.
Kuvvetle dindar grupta % 3,1, dindar grupta % 6.2 ve il gisiz gru p
.
ta % 5.1 ile ölümü her hatırlayışında korku ve sıkıntı duyanlar yer al-
94
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİ KOLOJİSİ v e DİN
maktadır. Dindar olmayan grupta ikinci derecede işaretlenen seçenek
ise % 2.5 ile, ölümü zihinden atma, din karşıh grupta tabii bir şekilde
ölümü kabullenme (% .85) dir. Ölüm gerçeğini bashrma eğilimine, kuv
vetle dindar, dindar ve ilgisiz grupta en düşük oranlarda rastlanmak
tadır. İstatistiksel verilere göre, dindarlık seviyesindeki farklılık, ölümü
hahrlamaya bağlı olarak yaşanan tepkinin niteliğini belirleyici - Allah
inancından daha az k�vvetle- bir öneme sahip gözükmektedir.
6. Ölüm Korkusu:
" Ölüm, sizde herhangi bir korku ve sıkıntı uyandınyorsa sizce bunun
sebebi nedir ? " tarzında düzenlemiş olduğumuz soruya verilen cevaplar
ve bunların değişkenlere göre dağılımı Tablo: VI' da gösterilmektedir.
Buna göre, ömeklemimizin büyük çoğunluğu (% 57.6) "Ölümden son
ra Allah huzurımda hesaba çekileceğimi düşünerek korkuyorum" seçeneğini
işaretlemişlerdir. "Ölümle sevdiğim şeylerden ve kişilerden ayrılmak
tan, korkuyorum" seçeneği de % 23.5 ile dikkat çekici bir oranda işaret
lenmiştir. Ölümden hiçbir şekilde korkmadığını belirtenler % 11.8 dir.
Ölümle her şeyin sona ereceğini düşünerek korku. hissedenler (% 6.3)
az da olsa önemli bir sayıya ulaşmaktadır. "Ölümden sonra bedenimin
başına gelecek şeyden korkuyorum'; seçeneği sadece üç kişi tarafından,
en düşük oranda işaretlenmiş göz�kmektedir.
Genel olarak bütün yaş gru plarında, genel tablodaki sonuçlarla
aynı sıra düzeni gösteren bir t cih dağılımı göze çarpmaktadır. 2430 yaş % 15.6; 30-40 yaş % 26.9f 40-60 yaş % 14.5 ile en yüksek oran
da, ölümden sonra Allah huztirunda hesap vermekten korkmaktadır.
Ölümle sevilen objelerden ayrılmanın yol açhğı korku, 24-30 yaşta %
�f
,
4.4; 30-40 yaşta % 12.8; 40-60 yaşta % 6.4 oranında tecrübe edilmektedir.
;
24-30 yaşta, ölümle her şeyfrı sona ereceğini düşünerek korku duyan
lar ve ölümden hiç korkn;ı'ayanlar eşit orandadır (% .87) . 30-40 yaşta
birinci seçeneği işaretleyenler % 2.9, sonuncu seçeneği işaretleyenler %
7.8; 40-60 yaşta birinci seçenek % 2.3, sonuncu seçenek % 2.9 oranında
işaretlenmiştir. Ölümden sonra bedenin başına gelecek şeyden korkan
bir kişi de bu yaş grubu içerisinde yer almaktadır. 60+ yaşta olan üç de
neğin her biri son üç seçenekten birisini işaretlemiştir. Ölümden kork-
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
95
ma sebepleri ile farklı yaş gruplarında yer alma arasında anlamlı bir
ilişkinin varlığı tespit edilememiştir.
Kadınlarda; sevilen objelerden ayrılık ve Allah'ın huzurunda he
saba çekilme dolayısıyla uyanan ölüm korkusu en yüksek oranda ve
yaklaşık eşit düzeydedir (% 8 .4; % 8.7) . Buna karşılık erkeklerde, ila
hi huzurda hesap verme korkusu % 48.8 ile en yüksek olup, sevilen
objeden ayrılma korkusu çok daha düşük (% 15.4) bir oranda yaşan
maktadır. Kadınlarda, ölümle her şeyin sona ereceğini düşünerek kor
kanların sayısı (% 5.2), hiç ölüm korkusu yaşamadığını belirtenlerin
sayısının (% 10.1) ancak yarısı düzeyindedir. İstatiksel verilere göre
cinsiyet farkı, ölümden, korkma sebeplerinin farklılaşması üzerinde
önemli bir rol oynayabilmektedir.
"'
°'
Ta blo: VI - Ölüm Korkusu
ÖLÜM KORKUS U N U N
CİNSİYET
G. TOP. YAŞLAR
ALLAH İNANCI
SEBEPLERİ
Q)
o
,.,,
o
N
o
"1"
�
Ölümle her şeyin sona ereceğini
d üşü nerek korkarım
Ölü mden sonra bede n i m i n başına
gelecek şeyden korkuyorum.
Ölümle sevdiğim şeylerden ve kişilerden ayrıl m a ktan korkuyoru m.
Ölü mden sonra Allah h uzurunda
hesaba çekileceğ i m i düşünerek
korkuyorum.
Ö l ü mden hiçbir şekilde
korkmuyorum.
TOPLAM
'°
o
,.,,
-""
"'
U:i
�
-=
> v-
Q)
-""
:.::
\()
'<!"
c:
-6
+
o
c:
"'
>
::ı
..E
�
·c:;
..c:
a.
c:
"'
c:
'::ı
V)o
�
N
"'
"O
c:
·-
· v;
"6>
·-
o
o
·> Ol
c:
Q) ·-
o
9
3
1
1 .2
5.2
2.
2.6
.86
.29
-
2
1
-
-
-
-
.58
.29
-
.86
-
-
-
.58
.29
-
22
1
29
53
57
16
4
4
5
32
22
13
1 2.8
6.4
.29
8.4
1 5.4
1 6.4
4.6
1 .2
1 .2
1 .2
9.3
6.4
3.8
93
50
1
30
1 68
1 95
6
61
97
41
2
.29
8.7
48.8
5 6.2
1 .7
6.3
.87
2.9
2.3
3
2
.86
.58
-
.29
82
15
44
23.5
4.4
201
54
-
-
1
-
3
57.6
1 5.6
26.9
1 4.5
41
3
27
10
1
4
35
35
4
1 1 .8
.87
7.8
2.9
.29
1 .2
1 0. 1
1 0. 1
1 .2
349
77
1 74
91
3
69
275
296
24.3
50.4
26.4
.87
20. 1
79.9
85.3
1 7.376
=
o
�
"'
"O
c:
96
8
s.d.
:.::
ro
"O
c:
·-
18
10
=
>
::ı
4
3
1 00
Q)
�
>
v;
vc:
"'
c:
Q)
u.
-
22
x2
Chi - kare Değerleri
o
D İ N DARLIK SEVİYESİ
N
1 2 p > 0.05
-
-
5
2.3
2.0
1 .5
2
1
1 7.7 28. 1
-
1 1 .9
.58
11
ıs
10
4
-
.29
3.2
4.4
2.9
1 .2
38
7
6
77
1 54
81
24
1 0.9
2.0
1.7
22.3
44.6
23.5
6.9
x ' = 1 07.3 1 1
s.d. =4
s.d.
=
-
7
1
x 2 = 2 1 .405
p<0.05
-
8
4 p < 0.05
x2
=
72.3 6 1
s.d. = 1 6 p < o.as
o
ij
;;;.
�
"'
:.::
o
r-'
C:::
'�
o
r-'
C:::
�
Q:
...,
trl
r:rı
.......
""d
r:rı
�o
r-'
o
.......
...... .
r:rı
.......
<
""
8.
z
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
97
Kuvvetle Allah' a inanç besleyenlerin büyük çoğunluğu (% 56.2)
ilahi mahkemede hesap vermekten dolayı korku duyarken, inanan gıu
bun yarıya yakını en yüksek oranda (% 45,8) ölümle sevilen objelerden
ayrı düşmekten dolayı korku doymaktadırlar. Kuvvetle inançlı grupta
ise, bu sebebe bağlı olarak korku duyanlar % 16.4 ile ikinci sırada gel
mektedir. Bu grupta, ölümden hiçbir şekilde korku duymayanlar da,
% 1 . 1 ile önemli bir sayıda yer almaktadır. İnançlı grupta, ölümle her
şeyin sona ereceğini düşünerek korku duyanlar, ikinci sırada ve önemli
bir sayıda (% 2.6) bulunmaktadır. Bu grupta ilahi huzurda hesap ver
me korkusu içerisinde bulunanlar % 1 .7 ile ancak üçüncü sırada yer
almaktadır. Ölümden sonra bedenin maruz kalacağı acılar dolayısıyla
korku duyan üç kişi yalnızca inançlı grupta yer almaktadır. Kuvvetle
inançlı grupta, ölümle her şeyin sona ereceğini düşünerek korkanlar %
2.6 ile en düşük orandadırlar. Şüpheci ve inançsızların en fazla ölüm
den korkmaları, sevilen objelerden ayrılma sebebine dayanmaktadır
(% 1 .2). Şüpheci grupta, ölümü bir hiçlik ve yokluk olarak algılayarak
bundan ürküntü duyanlar, toplam sayının yarısına yakındır. İnançsız
larda da aynı sebebe bağlı olarak korku duyan bir kişi ve ölümden hiç
bir korku duymayan bir kişi yer almaktadır. İstatiksel analizler, Allah' a
inanma derecesi ile ölümden korkma sebepleri arasında kuvvetli bir
ilişkisel bağın varlığını haber vermektedir.
Kuvvetle dindar, dindar ve ilgisiz grupta yer alanların en yüksek
oranda ölümden ilahi huzurda hesap vermekten dolayı korktukları
gözlemlenmektedir (K.D. % 1 7.7; D. % 28.l; İ. % 11 .9) Dindar olmayan
ve din karşıtlarının büyü}' çoğunluğu ise, en yüksek oranda sevilen
objelerden ayrılmanın korkusunu yaşamaktadırlar. Kuvvetle dindar
grupta, ölümden hiçbir şekilde korkmayanlar % 3.2 ile ikinci sırada yer
almaktadır. Bu grupta sevilen objelerden ayrılma korkusu en düşük
orandadır (% 1 .2) ve ilk iki seçeneği işaretleyen kimse bulunmamakta
dır. Dindar ve ilgisiz grupta. cevapların dağılımı, benzer bir sıralanma
göstermektedir. Her iki grupta da sevilen objelerden ayrılık korkusu
(D . % 9.3; İ. % 6.4) ikinci sıradadır. Ölümden hiç korkmayan dindarlar
% 4.4, ilgisizler % 2.9; ölümle her şeyin sona ermesinden korkan din
darlar % 2.3, ilgisizler % 2 lik bir oran oluşturmaktadır. Bu iki grupta
da, ölümden sonra bedenin başına geleceklerden korkanlar en düşük
98
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İKOLOJİSİ v e DİN
orandadır. Dindar olmayanların önemli bir bölümü için korku sebe
bi, ölümle her şeyin sona ermesi düşüncesidir. Bu grupta ölümden hiç
korkmadığım belirtenler az da olsa önemli bir sayıya ulaştığı gözlem
lenmektedir. İlahi mahkemede hesaba çekilme korkusunu yaşayanlar
ise en düşük orandadır. Din karşıtları grubunda, ölümle her şeyin sona
ereceğinden korkan ve ölüm korkuşu duymayan birer kişinin olduğu
görülmektedir; bunun dışındaki ikinci ve dördüncü sıradaki seçenekle
ri işaretleyen olmamıştır. İstatiksel verilere göre, dindarlık seviyesinde
ki farklılaşma ile ölümden korkma sebepleri arasında anlamlı bir ilişki
söz konusudur.
7. Ôlüm Arzusu
"Herhangi bir şekilde ölüme arzu duyuyorsanız sizce bunun sebebi ne
dir ? " tarzında düzenlemiş bulunduğumuz bir soruya verilen cevap
ların dağılımı Tablo: VII' de görülmektedir. Buna göre, örneklemimizin
yarıdan fazlası (% 54.1) ya birkaç seçeneği birden işaretlemek ya da
"ölüme arzu duymuyorum" şeklinde veya bu anlama gelecek ifadeler
le, belirtilen seçenekler dışında bir eğilim taşıdıklarım belirtmişlerdir.
Ölüme arzu duyanlar en fazla (% 26.9) "ölümle sônsuz mutluluğa ka
vuşacağı" ümit ve beklentisi içerisinde bu duyguyu yaşamaktadırlar.
Ölümü hayatın güçlüklerinden bir kaçış yolu olarak gördüğü için arzu
duyanlar % 9.5; ölümü hayattan daha anlamlı bulduğu için arzu eden
ler % 7.5 ile önemli bir sayıda yer almaktadır. Örneklemimizin % 2.5'i
de, başkalarının kendisini ölümden sonra daha iyi anlayacaklarını san
dığı için ölümü arzu etmektedir.
60+ yaş dışındaki bütün yaş gruplarında ölüm arzusu en yüksek
oranda "sonsuz bir mutluluk" beklentisine bağlı olarak yaşanmaktadır
(sırasıyla: % 7.5; % 12.9; % 6.9) 24-30 yaşta % 4.7, 40-60 yaşta % 2.2 ile,
ölümü, hayatın güçlüklerinden bir kurtuluş yolu olarak algılayıp onu
arzu edenler ikinci sırada gelmektedir. 30-40 yaşta ise, ölümü hayattan
daha anlamlı bulduğu için arzu duyanlar % 4.3 ile ikinci sıradadır. 60+
yaşta, mevcut seçenekler içerisinde sadece "ölümü hayattan daha an
lamlı bulma", bir kişi tarafından ölüm arzusu sebebi olarak işaretlen- _
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
99
miştir. İstatiksel veriler, değişik yaş gruplarına mensup olmanın, ölüme
arzu duyma sebepleri üzerinde etkili olmadığını göstermektedir.
Kadınlarda ölüm arzusu en yüksek oranda (% 3.3) hayalın güçlük
lerinden kurtulma ümidine bağlı olarak yaşanmakta iken, erkeklerin
ölüm arzusu en yüksek oranda (% 24.6) ölümle sonsuz bir mutluluğa
kavuşma ümidi sebebine dayanmaktadır. Kadınlarda, diğer seçenekle
rin yaklaşık eşit oranlarda (% 1 .4 ve % 1 . 1) işaretlenmiş olduğu görül
mektedir. Erkeklerde ise, ölümle hayalın güçlüklerinden kurtulma (%
7.1) ve ölümü hayattan daha anlamlı bulma (% 6.8) sebebine dayalı olan
ölüm arzusu, birbirine yakın oranlarda sıralanmaktadır. Her iki cinste
de "ölümden sonra daha iyi anlaşılma" sebebine bağlı olarak yaşanan
ölüm arzusu en düşük oranlarda yer almaktadır. Cinsiyet farkı ile ölüm
arzusu sebepleri arasındaki ilişki - çok güçlü olmasa da - anlamlıdır,
diğer bir deyişle, istatiksel verilere göre, cinsiyet farkının ölüm arzusu
sebepleri üzerinde etkili olduğu müşahede edilmektedir.
Kuvvetle Allah' a inananlar, en yüksek oranda (% 26.9), ölümü son
suz bir mutluluk vasıtası olarak gördükleri için ona arzu duymaktadır.
İnançlı grupta ise, bu seçeneğin hiç işaretlenmediği gözlenmektedir. Bu
grupta ölüm arzusu en yüksek oranda (% 2.1) hayalın güçlüklerinden
kurtulma isteğine bağlı olarak yaşanmaktadır.
Kuvvetle inançlı grupta; hayalın güçlüklerinden kurtulma (% 7.1)
ve ölümü hayattan daha anlamlı bulma (% 6.8) sebebine dayalı ola
rak ölüm arzusu taşıyanlar birbirine yakın oranlarda yer almaktadır.
·
Her iki grupta da ölüm arzusunu en düşük oranda uyandıran sebep,
"ölümden sonra daha iyi anlaşılma" ümididir. Şüpheci ve inançsızların ·
tamamına yakınında ölüm arzusuna rastlanmamaktadır. Şüpheciler
den sadece bir kişi, hayatın güçlüklerinden kurtulma, inançsızlardan
da yine bir kişi "sonsuz mutluluğa kavuşma" ümit. ve beklentisi içeri
sinde ölüme arzu duyduklarını belirtmişlerdir. istatiksel veriler, Allah'a
inanç derecesindeki farkların, ölüme arzu duyma sebepleri üzerinde
etkili olmadığını haber vermektedir.
...
Q
Q
Tablo:Vll-Öl ü m Arzusu
ÖLÜ M ARZUSU VE SEBEPLERi
G. TOP.
o
rrı
Ölü mle hayatın güçlü klerinden kurtulacağımı d üşü nerek, onu arzu ediyorum.
Ölümü, hayatta n daha a n l a m l ı bulduğum
için arzu ediyorum.
Başkalarının, beni öl ü mden son ra daha iyi
an layacağ ı n ı düşü nerek, a rzu ediyorum.
Başka
TOPLAM
Chi-kare Değerleri
CİNSiYET
o
c:
o
�
6
rrı
76
21
36
17
26.9
7.5
1 2.9
6.9
N
Ölümle sonsuz bir m utl u l uğa kavuşacağım! d üşünerek, onu arzu ediyorum.
YAŞLAR
6
""
c: c:•
> "' "'
-t:
"'
::.::
ID
�
-=..,. �
cıı
>
�
cıı
-0
+
o
ALLAH INANCI
� ,§ g
w
'
u.
c:
"'
...
cıı
>
>
:::ı
::.::
..=
-
4
68
7S
-
-
-
1 .4
24.6
26.9
-
-
-
cıı
N
"'
..,.
c:
"'
u
.c
ıı
: :;
\il-
.!:
D İ N DARLI K SEViYESİ
�
"'
'O
c:
o
·-
;:;;
N
'O
c:
i:5
·
;:;;
-
·-
cıı
o
,=:::
·;;;
'O •·Ol
-
0 0
c:
'6'
1
23
37
13
2
.36
8.2
1 3.2
4.6
.71
3
14
8
2
1 .1
4.9
2.9
.71
-
t""
o
o
t""
o
9
18
20
6
1
-
3.3
6.5
7.1
2.1
, .36
-
2
1
4
16
19
1
-
-
s
12
3
4.3
.72
.36
1 .4
5.8
6.8
.36
-
-
1 .8
4.3
1.1
-
"ti
Cll
1
4
2
-
3
4
s
2
-
-
2
3
2
-
o
2.5
.36
1 .4
.72
-
1 .1
1 .4
1 .8
.71
-
-
.71
1.1
.71
-
TS3
29
87
34
2
34
117
121
21
s
4
27
62
40
16
54. 1
1 0.4
3 1 .2
1 2.2
.72
1 2.3
42.2
43.1
7.5
1 .8
1 .4
9.6
22. 1
1 4.2
5.7
283
69
1 46
61
3
54
223
240
30
6
5
60
1 28
66
20
1 00
24.7
52.3
2 1 .9
1.1
19.5
80.5
85.4
1 0.7
2.1
1 .8
2 1 .4
45.6
23.5
7.1
27
13
7
6
9.5
4.7
2.5
2.2
20
s
12
7.1
1 .8
7
X2 = 1 9.344
s.d. = 1 2 p 0.05
X' = 1 5.525
s.d.=4
p<0.05
x' = 25.3581
X' = 20.057
s.d. = 16 p > 0.05
s.d. = 1 6 p > 0.05
=:::
O•
--ı
ı::d
Cll
......
�·
t""
.g
..... .
Cll
..... .
<
�
o
:z:·
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
101
Kuvvetle dindar, dindar ve ilgisiz grupta ölüm arzusu en yüksek
oranda ve "sonsuz bir mutluluğa kavuşma" ümidine dayalı olarak ya
şandığı gözlenmektedir (K.D. % 8.2; D. % 13.3; 1. % 4.6) Kuvvetle din
dar grupta, ölümü hayattan daha anlamlı bulduğu için arzu duyanlar
(% 1 .8), ölümle hayatın güçlüklerinden kurtulacağını düşünerek arzu
duyanlardan (% 1 .1 ) biraz yüksektir. Buna karşılık dindar ve ilgisiz
grupta; "hayatın güçlüklerinden kurtulma" temeline dayalı ölüm arzu
su (D. % 4.9; i. % 2.9) öncekine göre biraz daha yüksek oranda (D. % 4,3;
i. % 1 .1) dır. Bu üç grupta da "ölümden sonra daha iyi anlaşılma" bek
lentisine bağlı ölüm arzusu, en düşük oranlarda yer almaktadır. Dindar
olmayan grupta, çok düşük sayıda da olsa, 1 . ve 2. seçenekte dile geti
rilen düşüncelere bağlı olarak ölüme arzu duyan kimseler vardır; an
cak büyük çoğunlukta böyle bir arzunun varlığına rastlanmamaktadır.
Din karşıtı grupta da, "sonsuz mutluluk" beklentisi içerisinde ölüme
arzu duyan bir kişi dışında çoğunluğun böyle bir arzuya uzak kaldığı
müşahede edilmektedir. Dindarlık seviyesindeki farkların, ölüme arzu
duyma sebepleri üzerinde etkili bir rol oynamadığı, istatiksel veriler
den anlaşılmaktadır.
8. Ölmüş Birinin ya da Mezarllğm Uyand1rdığı Tepkiler
Ölmüş bir insanla karşılaşma veya bir mezarlıkta hazır bulunma
durumları kişilerde hangi tecrübe ve d avranışlara yol açmaktadır?
Bunu açığa çıkarma amacıyla düzenlenmiş bulunan soruya verilmiş
olan cevaplar Tablo: Vlll' de görülmektedir. Buna göre; ölmüş birisi ya
da mezarlık örneklem grubumuzda % 44,6 ile en fazla, ölüm sonrasını
düşünmeye ve buna bağlı olarak ta iyilik ve ibadete yönelme niyetinin
canlanmasına yol açmaktadır. Bu durumlar karşısında� ölümün tabii
olduğunu düşünerek etkilenmeyenler, % 29,6'lık bir oran göstermek
tedir. Tepkisi, ölüm sonrasını düşünerek duygusal bir sarsıntı (% 1 5,9)
veya daha belirgin korku ve heyecan (% 5,9) ile sınırlı kalanlar, az da
olsa önemli bir sayıya ulaşmaktadır.
Kadınlarda, belirtilen uyarıcı durumda, ölümden sonrasını düşü
nerek iyilik ve ibadete yönelenler ile ölümün tabii olduğunu düşünerek
etkilenmeyenler en yüksek oranda ve eşit sayıdadır (% 5,5) .
....
Q
N
Tablo: Vlll - Ölmüş Birinin veya Mezarlığın Uyandırdığı Tepkiler
YAŞLAR
G. TOP.
ALLAH INANCI
CiNSİYET
CI>
o
o
"""
�
l".j
Korku ve heyecan d uyarım
Ü rperme
iyilik ve i badete yönelme
Etkilenmem
Başka
TOPLAM
Chi-kare Değerleri
o
�
o
""
+
o
\O
o
�
c
i5
"'
::.::
-
�
=
> ..,.
_,,,,_
CI>
c
"'
>
::ı
�
::.:: .E.
w
N
v;
·o
CI>
.r:.
a.
:::ı
..,,.
u.
c
,,,
.E.
,,,
c
15
16
5
1
1 .9
4. 1
4.3
1 .4
.27
40
46
9
2
3.8
-
18
4.9
1 0.9
1 2.4
2.4
.54
82
46
1
20
1 43
1 63
4
9.5
22.3
1 2.5
.27
5.5
39.1
43.8
1 .1
-
1 10
ıs
62
29
2
23
85
85
17
29.6 .
4. 1
1 6.9
7.9
.54
5.5
23.2
22.9
4.6
16
7
5
3
4
u
10
4
7
9
6
5.9
1 .9
2.5
1 .6
58
18
26
14
1 5.9
4.9
7.1
1 66
35
44.6
-
-
...
..,.
c
7
22
DINDARLI K SEVİYESİ
CI>
-
CI>
>
>
::ı
::.::
�
"'
-o
c
o
·-
:;;
-o
�
"' -o ·c >Ol
CI>
N
·v;
·51
c
o
·0
=
0
c
o
·-
<=
�
"'
::.::
-
Q:
r"'
1
9
10
2
.27
2.5
2.7
.54
1
7
24
22
3
1
.27
1 .9
6.5
5.9
.82
.27
-
59
75
27
3
1
1 6. 1
20.4
7.4
.82
.27
tT1
fil
4
2
8
54
26
14
5
1 .1
.54
2.2
1 4.7
7.1
3.8
1 .4
"d
fil
2
4
4
2
4
2
-
-
-
c::
,a::
4.3
1 .9
1 .4
.82
1.1
3.0
2.7
1.1
-
.54
1 .1
1 .1
.54
1 .1
.54
372
82
1 84
98
3
72
294
319
39
7
5
79
1 66
87
26
9
1 00
22.3
50.1
26.7
.82
1 9.7
80.3
86.2
1 0.5
1 .9
1 .4
2 1 .5
45.2
23.7
7.1
2.5
Q:
r"'
c::
a::
Q:
...,ı
-·
�·
o
r"'
o
';:::::.
i:!).
<
il>
o
T? = 1 5 .8 1 6
X'
s.d. = 1 2 p > 0.05
s.d.=4
=
1 3 .089
X'
=
5 1 .976
s.d. = 1 6 p < 0.05
X' = 78.507
s.d. = 1 6 p < o.os
:z·
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
103
Ölüm sonrasını düşünerek ürperenler de (% 4,9) öncekilere yakın
oranda ve önemli sayıdadır. Erkeklerin, çoğunluğu (% 43,8) belirtilen
durumlarda, ölüm sonrasını düşünerek iyilik ve ibadet yapmaya yö
nelmektedir. Ölümün tabii olduğunu düşünerek etkilenmeyenler %
23,2 ile ikinci sırada, ölüm sonrasını düşünerek ürperenler ise % 10.9
ile üçüncü sırada gelmektedir. Korku ve heyecan duyanlar en düşük
oranda (% 4, 1 ) yer almaktadır. İstatiksel veriler cinsiyet farkının bu ko
nuda önemli bir rol oynamadığını, fakat az da olsa etkili olabileceğini
ifade etmektedir.
Kuvvetle Allah'a inananlar, belirtilen durumla karşılaştıkları za
man. % 43,8 ile en yüksek oranda iyilik ve ibadete yönelirken, inançlılar
(% 4,6), şüpheciler (% 1,1) ve inançsızlar (% .54) en yüksek oranda ölü
mü tabii görerek etkilenmemektedirler. Kuvvetle inanan grupta, ölümü
tabii olarak görüp etkilenmeyenler de % 22,9 ile ikinci sırada önemli
bir sayıya ulaşmaktadır. Ölüm sonrasını düşünerek ürperenler kuvvet
le inançlı grupta 3. sırada (% 12,4); inançlı (% 2,4); şüpheci (% .54) ve
inançsız (% .27) grupta ise 2. sırada, yer almaktadır. Bütün bu grup
larda korku ve heyecan duyanlar en düşük oranda yer almaktadırlar.
İstatikse1 verilere göre, Allah inancındaki farklılık, ölmüş birinin ya da
mezarlığın uyandırdığı tepkiler üzerinde etkili olabilmektedir.
Kuvvetle dindar, dindar ve ilgisiz grupta belirtilen uyaranlar en
yüksek oranda iyilik ve ibadete yönelmeye yol açmaktadır (K.D. %
1 6,1; D. % 20,4; i. % 7,4). Dindar olmayan grupta % 3.8 ile, din karşıtı
grupta ise % 1 .4 ile en yüksek oranda ölümün tabii olduğunu düşü
nerek etkilenmeyenler, kuvvetle dindar grupta (% 2.2), dindar grupta
(% 14,7), ilgisiz grupta ise (% 7,1 ) ile 2. sırada yer almaktadırlar. Korku
ve heyecan duyanlar, din karşıtı grubunda hiç bulunmamakta, diğer
gruplarda ise en düşük oranlarda yer almaktadır. İlgisiz grupta önemli
bir sayıya ulaşan 3. seçenek arasındaki sayı farkları, kuvvetle dindar ve
dindar gruba kıyasla çok daha az ve birbirine yakın olduğu gözlemlen
mektedir. İstatiksel verilere göre, dindarlık seviyesindeki farklılaşma
ile ölmüş birinin, veya mezarlığın uyandırdığı tepkiler arasında anlam
lı bir ilişki mevcuttur.
104
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ v e DİN
9. Ölmüş Bir Yakmm Uyand1rdığı Tepkiler
Ölmüş olan kişi, sıradan herhangi birisi değil de, eş, dost, akraba.,
gibi kendimize çok yakın birisi ise, bu durumun uyandırdığı duygu
ve heyecanlar nelerdir? Tablo: IX' da konuyla ilgili cevapların dağılımı
yer almaktadır. Örneklemimizin yarıdan fazlası için (% 51,5) bu durum,
kişinin kendi "çaresizlik ve güçsüzlüğü" nü derinden, hissetmesine yol
açmaktadır. Böylesi durumlarda "acı ve üzüntü" ile sınırlı bir tecrübe
yaşayanlar % 39 dur. Örneklemimizin % 4.3 de böyle bir olayın "şok"
etkisi yapbğı, toplam iki kişide ise "hınç ve isyan" duyguları uyandır
dığı müşahede edilmiştir. Belirtilen seçenekler dışında başka, görüş bil
direnler de % 4,6' dır.
Bütün yaş gruplarında böyle bir olay, en yüksek oranda "çaresiz
lik ve güçsüzlük" tecrübelerine yol açmaktadır. (24-30 % 11,2; 30-40
% 26; 40-60 % 14,3; 60+ % 27) 24-30 yaşta % 8,2, 30-40 yaşta % 20,3;
40-60 yaşta % 1 0 . 1 ile "acı ve üzüntü" hissed enler ikinci sıradadır. Bu
durumda "şok" etkisi yaşayanlar 24-30 yaşta % 2,2, 30-40 yaşta % 1,2,
40-60 yaşta % .27 dir. Hınç ve isyan duyguları yaşayan iki kişiden biri
si 24-30 yaş diğeri ise 30-40 yaşlar arasındadır. 60 + yaştaki iki kişiden
birisi birinci seçeneği diğeri ise ikinci seçeneği işaretlemiştir. !statiksel
veriler yaş faktörünün bu konuda önemli bir rol oynamadığını ortaya
koymaktadır.
Ta blo: IX - Ölmüş B i r Yak ı n ı n Uyandırdığı Tepkiler
o
Bu bana, insa n i n çaresizliğini ve
güçsüzlüğ ü n ü hatırlatan bir olayd ı r.
"'
"'
"""Q)
"""
""fü
-=
> V'
c:
"ü
N
c:
> "'
::::ı
:,.:: .E
u.
�
.E
V).
v;
V'
c:
"'
c:
"'
Q:
r<
C::
D I N DARLIK SEViYESİ
"'
-;:;
�
�
"' "'
> -o
> c:
::::ı · :,.:: o
-o
c:
i5
·-
N
=:::
"' -o · -
;:::;
.ı-
6
""'"
,..,
6
""'"
+
o
\()
1 44
30
74
37
1
31
111
115
19
5
3
22
60
38
13
8
39.0
8.2
20.3
1 0. 1
.27
8.5
30.6
3 1 .3
5 .2
1 .4
.82
6.0
1 6.5
1 0.4
3.6
2.2
1 90
41
95
52
1
28
1 59
1 74
14
2
-
47
93
38
11
-
5 1 .5
1 1 .2
26.0
1 4.3
.27
7.7
43.8
47.4
3.8
.54
-
1 2.9
25.6
1 0.4
3.0
-
10
6
13
3
-
-
1
7
6
1
-
N
bir olayd ı r.
ALLAH İ N ANCI
o
\()
,..,
Bu benim için acı ve üzüntü verici
CiNSiYET
YAŞLAR
G. TOP.
o
-6
:,.::
w
c:
"'
o.
,:::;ı
· v;
·0ı
c: • Ol c: �
· - "' ·- "'
o o o :,.::
16
8
7
1
-
zor ve şok etkisi ya pan bir olayd ı r.
4.3
2.2
1 .2
.27
-
2.8
1 .7
3.5
.82
-
-
.27
1 .9
1 .7
.27
-
Bu bende hınç ve isyan duyg u ları
2
1
1
-
-
1
1
-
1
-
1
-
-
1
-
1
.27
-
-
.28
-
.27
-
.27
-
-
.27
-
.27
i
5
7
4
1
-
Bu benim için kabul edilmesi çok
uyandıra n bir olayd ı r.
Başka
TOPLAM
C h i - kare Değerleri
.54
.27
.28
r<
tT1
;:::
Gi
.......
r< .
......
·
d
d
=:::
�
::ı:ı
<"!
tT1
ı:ı
52·
ı:ı
;ı..
::ı:ı
r<
�
r<
;ı..
17
2
7
6
1
2
14
14
2
-
4.6
.55
1 .9
1 .6
.27
.55
3.9
3.8
.54
-
.27
1 .4
1 .9
1.1
.27
-
369
82
1 84
96
3
72
291
316
39
7
5
75
1 67
87
26
9
�I
1 00
22.5
50.4
26.3
.82
i 9.8
80. 1
86. l
1 0.6
1 .9
1 .4
20.6
45.8
23.9
7.1
2.5
N
tT1
x2 = 1 7.258
x2 = 23.1 38
x 2 = 1 1 8.362
x2 = 42.- 508
s.d. = 1 2 p > 0.05
s.d.=4 p<0.05
s.d. = 16 p < 0.05
s.d. = i 6 p < 0.05
;:::·
.en·
:;.:
C::
::ı:ı
52·
tT1
....
o
"'
106
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ v e DİN
Kadınlarda bir yakının ölümü % 8,5 ile en fazla "acı ve üzüntü"
doğururken, erkeklerde % 43,8 ile en fazla "çaresizlik ve güçsüzlük"
tecrübelerine yol açmaktadır. Bu ikinci tecrübeyi yaşayanlar kadınlar
da % 7,7 ile �kinci sıradadır. Erkeklerde ise, bir yakının ölümü % 30,6 ile
ikinci sırada "acı ve üzüntü" ye yol açmaktadır. Şok etkisi her iki cinste
de düşük oranlarda (K. % 2,8; E. % 1,7) yaşanmaktadır. İstatiksel verile
re göre, cinsiyet farkı bir yakının ölümüne bağlı olarak uyanan tecrübe
ler üzerinde etkili görünmektedir. Buna göre, kadınların erkeklere göre
bir yakının ölümünden çok daha fazla etkilendiği söylenebilir.
Kuvvetle Allah' a inananların büyük çoğunluğu (% 47,4) bir yakı
nın ölümü karşısında "çaresizlik ve güçsüzlüklerinin farkına daha iyi
varmaktadırlar. İnançlı grupta % 5,2, şüpheci grupta ise % 1,4 ile en
fazla "acı ve üzüntü" tecrübesi yaşanmaktadır. Kuvvetle inançlı grup
ta bu tecrübeyi yaşayanlar % 31,3 ile ikinci sırada gelmektedir. İnançlı
grupta "çaresizlik ve güçsüzlük" tecrübesini yaşayanlar % 3,8, şüpheci
grupta ise % .54 dür. Şok etkisi yaşayanlar % 3,5 ile kuvvetle inançlı,
% .82 ile inançlı grupta yer almaktadır; şüpheci ve inançsızlar içerisin- .
de bu seçeneği işaretleyen olmamıştır. İnançsızların çoğunluğu için bir
yakının ölümü % .82 ile, "acı ve üzüntü" verici bir olaydır. Hınç ve
isyan tepkisinin sadece inançlı ve inançsız gruplarda birer kişi tarafın
dan tecrübe edilmiş olduğu gözlemlenmektedir. İstatiksel veriler, Allah
inancındaki farklılaşmanın bir yakının ölümü üzerine yaşanan duygu
ve tepkilerin niteliğini kuvvetle belirleyici bir öneme sahip olduğunu
haber vermektedir.
Kuvvetle dindar ve dindar grupta, bir yakının ölümü en fazla (K.D.
% 12,9; D. % 25,6) "çaresizlik ve güçsüzlük" tecrübelerine yol açmakta
dır. İlgisiz grupta "acı ve üzüntü" ile "çaresizlik ve güçsüzlük" tecrübe
leri eşit sayıda (% 10,4) yaşanmaktadır. Din dışı grupta % 3,6, din karşıtı
grupta ise % 2,2 ile en fazla "acı ve üzüntü" tecrübesi hissedilmektedir.
Din dışı grupta "çaresizlik" tecrübesini yaşayanların sayısının (% 3,0)
öncekilere yakın olduğu müşahede edilmektedir. Kuvvetle dindar ve
.
dindar gruplarda "acı ve üzüntü" tecrübesi yaşayanlar ikinci sırada
(K.D. % 6; D. % 16.5) gelmektedir. "Şok" tecrübesi din karşıtlarında hiç
görülmezken diğer gruplarda da en düşük oranlarda yaşanmaktadır.
Bi r yakının ölümü karşısında "hınç ve isyan" duygularına kapılanlar
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİ ŞKİSİ ÜZERİNE
107
(birer kişi) sadece ilgisiz ve din karşıtı denekler arasında yer almakta
dır. !statiksel verilere göre, dindarlık seviyesindeki farklarla bir yakının
ölümünün uyandırdığı tepkiler arasında anlamlı bir ilişki mevcuttur.
1 O. Ôlümsüzlüğün Anlamı:
"Sizce ölümsüzlüğün anlamı nedir?" sorusunun seçeneklerine verilen
cevaplar Tablo: X'da görülmektedir. Buna göre, deneklerimizin büyük
çoğunluğu (% 65), "ölümden sonra yeniden diriliş ve sonsuz bir hayat var
dır" seçeneğini işaretlemişlerdir. " Ölümle birlikte insanın ferdiyeti yok olur
fakat eserleri ve başarılan sonsuzdur'' düşünce ve inancını benimseyenle
rin % 17,6 ile önemli bir sayıya, ulaştığı görülmektedir. Sosyal ölüm
süzlük inancı taşıyanlar % 5,7; "maddi ölümsüzlüğe" inananlar % 4,3;
"tenasühe"e inananlar % 4,1; "her şeyin yokluk ve hiçliğe dönüşeceği
sonsuz bir zamana inananlar ise % 1 .9'dur. Örneklemimizin % l .4'de
mevcut seçenekler dışında başka görüşler belirtmişlerdir.
Bütün yaş gruplarında "yeniden diriliş" temeline dayalı ölümsüz
lük anlayışının en yüksek oranda paylaşıldığı görülmektedir. (24-30 %
15,9; 30-40 % 31,8; 40-60 % 16,5+ 5.55) 24-30 yaşta "insani eser ve başa
rıların sonsuzluğu" % 3,9; 30-40 yaşta % 9,3; 40-60 yaşta %4.4 ile ikinci
sırada gelmektedir. Diğer sonu çlarda genel tablodaki sıralanmaya uy
gun bir özellik göstermektedir. İstatiksel veriler yaş faktörünün bu ko
nuda önemli olmadığını ortaya koymaktadır.
Kadınlarda. % 9.9, erkeklerde % 54,8 ile yeniden dirilişe bağlı son
suzluk en yüksek oranda paylaşılan bir anlayıştır. Her iki cinste de
ikinci sırayı "insan eser ve başarılarının sonsuzluğu"nu benimseyenler
almakladır (K. % 5,2; E. % 12,4). Kadınlarda, maddi ve sosyal anlam
da bir ölümsüzlük inancı taşıyanlar % 1,4 ile eşit sayıdadır. Zamanın
sonsuzluğuna inananlar ise en düşük oranda (% .82) yer almaktadır
lar. Erkeklerde sosyal ölümsüzlük anlayışını taşıyanlar (% 4,4), maddi
ölümsüzlük anlayışına sahip olanlardan (% 3) daha fazladır. Bu grupta
tenasühe inananlar % 3, zamanın sonsuzluğuna inananlar % 1,1 ile en
düşük oranlarda yer almaktadırlar. İstatiksel verilere göre cinsiyet far
kının ölümsüzlüğün anlamı konusundaki görüşler üzerinde belirleyici
bir etkisi yoktur.
108
ÖLÜM, ÖLÜM Ö T E S İ P S İ K O L OJİ Sİ v e D İ N
Kuvvetle Allah' a inanan örneklemimiz en fazla (% 62,7) yeniden
dirilişle birlikte yaşanacak olan sonsuz bir hayatın varlığına inanmak
tadırlar. İnançlı grupta ise "insani eser ve başarıların sonsuzluğu" inan
cını taşıyanlar (% 3) en yüksek oranda yer almaktadır. Şüphecilerde
"sosyal ölümsüzlük", inançsızlarda ise "insani eser ve başarıların son
suzluğuna inanç en yüksek orandadır. (S: % 1,1; İ % .54) . Bu iki grupta
yeniden dirilişe inananlar bulunmamaktadır. Kuvvetle inançlılar ara
sında % 13,4 ile "İnsani es�r ve basanların sonsuzluğuna inananlar"
ikinci sırada gelmektedir. Bunları % 4, 1 ile "tenasüh"e inananlar, % 2,7
ile toplumun sonsuzluğuna inananlar, % 2,2 ile maddi ölümsüzlüğe
inananlar izlemektedir. İnançlı grupta yeniden dirilişe inananlar % 2,7
ile ikinci sıradadır. Bu grupta, maddi ölümsüzlüğe inananlarla (% 1,9),
sosyal ölümsüzlüğe inananların sayısı (% 1,6) birbirine yakın bir ilişki
içerisinde olduğu, istatiksel verilerden anlaşılmaktadır.
Tablo: X - Ölü msüzlüğün A n l a m ı
G . TO P. YAŞ LAR
o
M
o
..;-
M
'°
N
M
..;-
.!!-
Maddi öl ümsüzlük
Tenasüh inancı
Yeniden d i riliş ve sonsuz hayat
Eserler ve etkilerin öl ümsüzlüğü
Topl u msal ö l ü msüzl ü k
Ebedi hiçlik
Başka
16
6
1
Chi - kare Değerleri
ı::
6
9
ro
o
'°
::.:
6
.27
2.5
1 .7
15
3
8
4
-
ALLAH İNANCI
aı
-;:::;
aı
>
>
::>
-"'
aı
-"'
-6
+
4.3
s
w
::.:
11
1 .4
3.0
4
il
8
2.2
ıs
Dİ N DARLIK SEVİYESİ
·o
N
;;;
\,.)'
ı::
ro
ı::
1
-
7
aı
-;:::;
aı
>
>
::>
N
;;;
'-"
ı::
ro
ı::
aı
..ı::
o..
:::>
vr
::.:
1
�
ro
ı::
"O
o
·-
1
ro
�
ro ·Ol
ı:: > aı
ı::
·"O
0 0 o
N
· ;;;
ı::
"O
o
"öı
·-
·-
7
4
-
.27
.27
1 .9
1 .1
.82
-
-
-
i
1 .9
1
-
1 .6
7
-
.27
6
.27
-
-
69
1 16
49
4
.82
2.2
1 .1
-
1 .1
3.0
4.1
-
240
58
1 16
60
2
36
1 99
230
10
;:;
;;;.
�
ro
::.:
1
65.0
1 5 .9
3 1 .8
1 6.5
.55
9.9
54.8
62.7
2.7
-
-
1 8.9
3 1 .8
1 3.4
1 .1
.27
65
14
34
16
-
19
45
49
li
2
2
6
26
20
7
5
1 7.6
3.9
9.3
4.4
21
3
10
8
5.7
7
1 .9
5
.82
2
.55
-
2.8
3
2.2
2
-
.82
,55
-
3
1
.82
5.2
,.12..4
1 3.4
3.0
.54
.54
5
16
10
6
4
1
f.6
1
7.1
5.5
1 .9
1 .4
6
4
7
2
1 .4
4.4
2.7
1 .6
1 .1
.27
.27
1 .6
1 .1
1 .9
3
4
2
3
1
1
-
2
.55
3
-
.55
2
.82
1
1
1
1
1
.55
.54
.82
.27
l
5
2
2
-
.27
.27
1 .4
.54
.54
-
-
.27
. 27
.27
.27
.27
.27
t""
C:::
�
t""
rr1
.......
t""
G)
;
�
:;:::ı
�
o
�-
;ı..
:;:::ı
!:::
)'\
�
...... .
1 .1
.83
Q:
...... .
t""
.......
3
1 .9
4.1
1 .4
TOPLAM
CİNSiYET
t""
.......
"JJ
)'\
.......
C/l
.......
369
89
1 83
97
3
72
291
316
39
7
5
79
1 64
87
26
9
c:::
1 00
22.3
50.3
26.6
.82
1 9.8
80.2
86. 1
10.6
1 .9
1 .4
2 1 .6
44.9
23.8
7.1
2.5
:;:::ı
X' = 30. 1 47
s.d. = 1 2 p > 0.05
X' = 1 2.452
s.d.= 1 6
p>0.05
X2 = 1 45.3 3 1
s.d. = 2 4 p < 0.05
X' = 1 00.229
s.d. =-24 p < 0.05
N
rr1
z·
rr1
......
o
"'
110
ÖLÜM, Ö LÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
Şüphecilerin benimsediği diğer ölümsüzlük anlayışları, % 1,1 ile
sosyal, % .54 ile insani eser ve başarıların sonsuzluğu ve (tekbir kişi) za
manın sonsuzluğudur. İnançsızlarda ise sosyal ve zamanda sonsuzluk,
benimsenen diğer sonsuzluk anlayışı olarak gözlemlenmektedir. Allah
inancındaki farklılığın, ölümsüzlüğün anlamı konusunda benimsenen
görüşlerle önemli bir ilişki içerisinde olduğunu göstermektedir. .
Kuvvetle dindar (% 18,9), dindar (% 31,8) v e ilgisizlerde (% 13,4)
ölümden sonra yeniden diriliş ve sonsuz bir hayata inananlar en yük
sek orandadır. Dindar olmayanlarda, "insani eser ve başarılar" ile top
lumsal varlığın sonsuzluğu inancı en yüksek oranda yer almaktadır. Bu
grupta yeniden dirilişe inananlar % 1,1 ile daha alt sıralarda yer almak
tadır. Din karşıtı grupta ise, "insani eser ve başarıların sonsuzluğu"na
inananlar % 1,4 ile çoğunluktadır. Bu grupta yeniden, dirilişe inandığı
nı belirten bir kişinin varlığı da dikkat çekmektedir. Kuvvetle dindarlar
arasında, az da olsa (% 1,6) insani eser ve başarıların sonsuzluğuna
inananların olduğu görülmektedir. Bu grupta, zamanın sonsuzluğuna
inanan bulunmamaktadır.
Dindar grupta, "insani eser ve başarıların sonsuzluğu"na inananlar
% 7,1 ile ikinci sırada gelmektedir. Bunları, % 1,9 ile maddi sonsuzluğa
inananlar tenasüh ve sosyal ölümsüzlüğe inananlar (% 1,6) izlemek
tedir. Sonsuzluğu anlayışları eşit sayıda (% .82) benimsenmiş gözük
mektedir. Zamanın sonsuzluğuna inananlar bütün gruplarda en düşük
oranlarda yer almaktadır. İlgisiz grupta insani eser ve başarının son
suzluğuna inananlar % 5,5, tenasühe inananlar % 1,9, toplumun de
vamlılığına inananlar ise % 1,1 olarak sıralanmaktadır. Dindar olmayan
grupta, maddi ölümsüzlük ve zamanın İstatiksel verilere göre, dindar
lık seviyesindeki farklar, ölümsüzlüğün anlamı üzerindeki görüşlerde
önemli bir rol oynayabilmektedir.
1 1 . Ôlümle İlgili Tutumlarm Dini Davramşa Etkisi
Tablo: XI de, ölümle ilgili olarak benimsenmiş olan bazı inanç ve
tutumların kişinin dini hayatında nasıl bir etki meydana getirdiğine
dair cevapların dağılımı yer almaktadır. Bu soruda sadece "dindarlık"
değişkeni dikkate alınmıştır.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
111
a- Ölümle ilgili kaygılar ve dini yöneliş
Örneklem grubumuzun % ll .9'u kuvvetle olmak üzere toplam %
47.3'ü ölümle ilgili düşünce ve kaygılarının, dini ilgi ve yönelişlerin
de olumlu bir etkide bulunduğunu % 38.8'i ise böyle bir etki yaşama
dıklarını belirtmişlerdir. Bu konuda "kararsız" olduklarını belirtenler
de (% 1 3,8) önemli bir sayıya ulaşmaktadır.
Kuvvetle dindar grupta, % 13.8 ile (% 8.2'si kuvvetle olmak üzere)
ölümle ilgili düşünce ve kaygılardan dini yönde olumlu olarak etkile
nenler en yüksek orandadır. Etkilenmeyeler ise % 5,8 ile çok daha dü
şük orandadır. Kararsızlar % 1 .9 ile önemsiz sayıdadır. Dindar grupta;
kuvvetle etkilenenlerin oranı düşük (% 3.3) olmakla birlikte % 23.4 ile
en fazla etkilendiklerini belirtmişlerdir. Ancak, etkilenmeyenlerin sayısı
da (% 16.7) yüksek bir oranda yer almaktadır. Bu grupta kararsız olan
ların da (% 4.9) önemli bir sayıya ulaştığı görülmektedir. İlgisiz grupta
etkilenenler % 9.3 ile en fazladır; fakat bu etkiyi kuvvetle yaşayanlar
(% .53) önceki gruplara kıyasla çok daha düşük olduğu gibi, etkilenme
yenlerin oranı da (% 8,9) etkilenenlere çok yakındır. Aynca kararsızlar
da % 6,7 ile biraz yüksektir. Dindar olmayan grupta; ölümle ilgili dü
şünce ve kaygıların etkisiyle dini ilgi ve yönelişinde olumlu bir gelişme
yaşamayanlar % 5.2 ile en fazladır. Bu grupta olumlu yönde etkilendi
ğini belirtenler en düşük (% .55) ve önemsiz bir sayıdadır. Kararsızlar
ise % 1 .4 dür. Din karşıtlarının büyük çoğunluğu için (% 1 .1; ku vvetle
% 2.2) bu yönde olumlu bir etkinin olmadığı müşahede edilmekted ir.
Bu grupta sadece bir kişi (% .27) tarafından bu konuda olumlu bir gö
rüş belirtilmiş, diğer bir kişi de kararsızlığını ifade etmiştir.
İstatiksel veriler, dindarlık seviyesinin, ölümle ilgili düşünce ve
kaygıların etkisiyle dine yöneliş davranışı üzerinde kuvvetle etkili ol
duğunu göstermektedir. (bkz. Tablo: XI / a)
.....
.....
N
Ta blo:Xl/a
OLUMLE i LGİLİ iNANÇ VE
DENIMSEME
TUTUMLAR
DERECELERi
>.
"'
vı
Ölüm kon usundaki
düşü nce ve kaygılarım beni çok
derinden etkilediği için d i n e olan
ilgi ve yönelimim artmıştır.
ı
Kuvvetle
Beni mseyen
QJ
..,,
QJ
�
Ch i-care
DİNDARLIK SEVİYESİ
TOPLAM
�
"'
�
"'
> "'O
> c
:ı ·:,.:: o
;;;
N
·v;
"'O
c
i5
Değ.
"'O
c
·-
g
·
' °'
QJ
c
·-
o "'O
;::;
�
"'
Q:
o -"'
X'= l 1 1 .47 1
44 1 1 1 .9
30 1
8.2
12 1
3.3
21
- ·
.55
Beni mseyen
1 30 1 35.3
21 1
5.6
74 1 20, 1
32 I
8.8
21
,55
.27
Kara rsiz
5 1 1 1 3.9
71
1 .9
18 /
4.9
19 /
.5..2
5/
1 .4
.27
Reddeden
1 1 3 1 30.7
12 I
33
55 I 1 5. 1
25 /
6.7
15 /
4, 1
41
1.1
30 1
8/
2.2
61
1 .6
8/
2.2
41
1 .1
41
1.1
86 I 20.4
26 /
7.1
10 1
2.8
Kuvvete
Reddeden
GENEL TOPLAM 1
368
8.2
s.d= 1 6
p < 0.05
t""
c.
-�
Q:
t""
Ç:
�
Q:
>-ol
tn
C/l.
.....
"'l:I
C/l
......
:;.:::
o
t""
78 / 2 1 .2 I
1 65 I 44.8 1
o
._ .
.....
�<
11>
9.
z
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
113
b- Ölüm karşısmdaki çaresizlik ve dini güven
Örneklemimizin yarıdan fazlası için (% 25.1 kuvvetle + % 32.4 %
57.5) din, ölümün aşılamazlığı ve çaresizliği karşısında güven verici ve
telafi sağlayıcı bir anlam taşımaktadır. Bu inanç ve kanaati paylaşma
yanlar ise (% 10.5'i kuvvetle olmak üzere) % 32.6 ile önemli bir sayıda
yer almaktadır. Bu konuda tam bir görüş belirtmeyen "kararsız'lar (%
9.9) ise daha düşük orandadır.
=
Kuvvetle dindar grupta, bu kanaati kuvvetle taşıyanlar % 11.9 ile
en yüksek orandadır. Normal kuvvet derecesinde bu kanaate sahip
olanlarla (% 4.4) birlikte bu oran % 16.3' e ulaşmaktadır. Bu konuda
kararsız olanlar hiç yoktur. Kuvvetle dindarlarda bu görüşün dışında
kalanlar % 5.2 ile düşük bir oran göstermektedir.
Dindar grupta, bu görüşü kuvvetle benimseyenler (% 9.8) daha
düşük olmakla birlikte % 27 ile en yüksek oranda olduğu müşahede
edilmektedir. Dindarlar arasında dini, ölümün aşılamazlığı ve çaresiz
liği karşısında sığınılacak tek güven kapısı olarak görmeyenler, % 13.4
ile, görenlerin yansı kadardır ve bu, kuvvetle dindar grupla kıyaslandı
ğında, oldukça yüksek oranda önemli bir sayıdır. Bu grupta kararsızlar
da % 5.2 ile en düşük orandadır.
....
....
�
Tablo:Xl/b
Bana göre din, ö l ü m ü n
aşılamazlığı ve çaresizliği
karşısında sığı nacak tek
Kuvvetle Benimseyen
93
25.1
44
x2=97.439
1 1 .9
36
9.8
9
2.5
2
.54
-
- s. d .= 1 6
p < 0.05
g i iven kapısıd ır.
Benimseyen
1 20
32.4
16
4.4
63
1 7.2
33
8.9
7
1 .9
1
.27
o
!"'
o
Kararsız
.37
9,9
Reddeden
82
22.1
19
5.2
14
3.8
3
.82
34
9.3
20
5.5
12
3.3
�
o
!"'
Kuvvetle Reddeden
39
G E N E L TOPLAM
371
1 0.S
12
3.3
3
.82
7
1 .9
ıs
4. 1
9
2,5
2
.54
6
1 .6
79
21.1
1 67
45.0
85
22.9
26
7.0
10
2.7
o
�
o
.....ı
rol
fil
-
'"a
fil
·
�o
!"'
.9
-·
fil
-·
<
,,,
o
:z·
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
115
İlgisizlerin yansı için (% 11 .4) belirtilen görüşün olumlu bir anlamı
olduğu görülmektedir. Bu görüşün dışında ters yönde bir kanaate sa
hip olanlar % 8 ile öncekine yakın sayıdadır. Bu gruptaki kararsızlar da
% 3.8 ile en düşük oranda yer almaktadır.
Dindar olmayanlarda % 3.8 ile en yüksek oranda bu görüşün dışın
da bir eğilimin, varlığı müşahede edilmektedir. Olumlu görüşte olanlar
% 2.4 ile öncekilerin yansından biraz fazladır. Bu grupta da kararsızlar
en düşük (% .81) sayıda yer almaktadır.
Din karşıtlarının tamamına yakını (yaklaşık % 2.5), ölümün anlam
sızlığı ve çaresizliği karşısında dini bir güven kapısı olarak görmemek
tedirler. Bu yöndeki olumsuz tutumu şiddetle savunanların sayısı da
en fazla ve diğerlerinin iki katına eşittir. Bu grupta sadece bir kişi (%
.27) normal seviyede olumlu bir tutum göstermektedir. Kararsız kimse
yoktur.
İstatiksel verilere göre dindarlık seviye farkları ile dini, "ölümün
aşılamazlığı ve çaresizliği karşısında sığınılacak tek güven kapısı gör
me "inancı ve tutumunu benimseme tarzı arasında anlamlı bir ilişki
bulunmaktadır.
c-Ôlüm karş1S1ndaki çaresizlik, korku ve dine yöneliş
Ölüm karşısındaki kendi çaresizliğini tecrübe etme sonucunda ki
şide uyanan korku ve endişeler, dini faaliyetlere ne ölçüde kaynaklık
etmektedir? İlgili cevaplar incelendiğinde, örneklemimizin yarıdan faz
lasının (% 16.1 kuvvetle + 37.4 % 53.5) dini faaliyetlere yönelmesinde
bu korku ve endişelerin etkili olduğu anlaşılmaktadır. Örneklemimizin
% 36.l'i ise, kendi şahsi tecrübeleri içerisinde böyle bir etkilenmeye ma
=
ruz kalmadıklarını belirtmişlerdir. Bu konuda kararsızlıklarını belirten
ler de % 1 0.4 ile önemli bir sayıya ulaşmaktadır.
Kuvvetle dindar grupta büyük çoğunluğun (% 15.4) bu yönde bir
tecrübeyi yaşadığı müşahede edilmektedir ve burada», kuvvetle olum
lu ve olumlu tutumlar eşit (% 7.4) orandadır. Böyle bir tecrübeyi ya
şamadıklarını belirtenler ise % 5.2 ile, öncekilerin üçte birisi kadardır.
Kararsızlar ise son derece düşük (% .83) bir oranda yer almaktadır.
....
....
°'
Ta blo:Xl/c
Ölüm karşısındaki ça resizli ğ i m i h issettiğim zamanlarda içimi büyük bir korku
Kuvvetle Ben imseyen
ve endişe kaplamaklad ır. İşte böylesi
d u ru m ların dine sarılmamda büyük
rolii olmaktad ı r.
X' =
-
-
59 1 6. 1
28
7.7
23
6.4
7
1 .9
Beni mseyen
1 3 7 37.4
28
7.7
65 1 7.9
36
9.9
4
1.1
Kararsız
38 1 0.4
3
.83
15
4.1
14
3.9
5
Reddeden
1 00 27.3
11
3.0
54 1 4.3
19
5.3
14
1
92.833
s.d. = 1 6
p<0.05
.28
o
-
-
1 .4
1
.28
-�
3.9
2
.56
C::
o
...,
t""
C::
o
t""
Kuvvetle Reddeden
32
GENEL TOPLAM
366
8,8
8
2.2
78 2 1 .3
6
1 .7
1 63 44.5
2.5
3
.83
6
1 .7
85 23.2
26
7. 1
1 .0
2.7
9
�
t%1
r:rı
-·
'ı:1
r:rı
�o
t""
g
r:rı
-·
<d
il>
ı::ı
2·
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
117
Dindar grupta da bu yönde olumlu bir tecrübe geçirenler % 24.3 ile
en fazladır. Ancak burada, bu tecrübeyi kuvvetle yaşayanların (% 6.4),
normal şiddet derecesinde yaşayanlardan (% 17.9) çok daha düşük bir
oranda olduğu görülmektedir. Bu grupta dikkati çeken bir başka husus
ta, tecrübeyi hiç yaşamayanların sayısının (% 16) yüksekliğidir. Ayrıca
kararsızlar da. (% 4.1) önceki gruba kıyasla daha fazladır. İ lgisiz grupta,
yarıdan fazlasının (% 11 .8), ölüm karşısındaki çaresizliğin sonucunda
uyanan korku ve endişelere bağlı olarak dini faaliyetlerinde bir canlan
ma yaşadıklarını görüyoruz. Ancak kuvvetle dindar ve dindar gruptan
farklı, olarak, bu tecrübeyi kuvvetle yaşayanların sayısı % 1 .9 ile ol
dukça düşük kalmaktadır. Bu grupta böyle bir tecrübeyi yaşamadığını
belirtenler de % 7.8 ile biraz yüksektir. Kararsızların oranı da (% 3.9)
önceki iki gruba kıyasla daha yüksektir. Dindar olmayanların büyük
çoğunluğunun (% 4.7) böyle bir tecrübeyi yaşamadıkları; yaşayanların
çok düşük (% 1 .1 ) oranda bulunduğu görülmektedir. Bu grupta karar
sızlar (%1 .4) belli bir sayıya ulaşmış gözükmektedir.
Din karşıtlarının büyük çoğunluğu da (% 2.2) bu yönde bir tecrübe
yaşamadıklarını belirtmişlerdir. Bu grupta sadece bir kişi, böylesi bir
tecrübeyi kuvvet derecesinde yaşadığı, bir kişinin, de bu konuda karar
sız olduğu görülmektedir.
İ statiksel verilere göre, dindarlık seviye farklarının, ölüm karşısın
daki çaresizliği tecrübe etmeye bağlı olarak kişide uyanan, korku ve en
dişeleri telafi etmek için dini faaliyetlere yönelme davranışında önemli
bir rol oynadığı anlaşılmaktadır (bkz. Tablo: XI / c).
d-Ölümle ilgili inançlar ve hayat tarz1
Ölümle ilgili inanç ve düşüncelerin, örneklemimizin yarıdan faz
lasının (% 55.3) hayat tarzını önemli ölçüde etkilediği anlaşılmaktadır
(bkz. Tablo: XI / d). Bundan etkilenmeyenler % 29, bu konuda bir karara
varamayanlar ise % 15.8 olarak tespit edilmiştir.
Kuvvetle dindar grupta yer alanların % 17.3 ile en yüksek oranda,
hayat tarzları üzerinde ölümle ilgili, inançlarının önemli etkisini yaşa
dıkları görülmektedir. Burada, bu etkiyi şiddetle yaşayanlar (% 11.1)
normal bir şekilde yaşayanların (% 6.2) sayısının yaklaşık iki katıdır.
118
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ ve DİN
Böyle bir etkiyi yaşamadığını belirtenler % 2.4 ile düşük bir sayı göster
mektedir. Kararsızlar da % 1,4 ile en düşük orandadır.
Dindar grupta da, ölümle ilgili düşünce ve inançlarının bayat tarz
larını önemli ölçüde etkilediğini belirtenler % 27.l ile en yüksek oran
dadır. Ancak, bu etkiyi kuvvetle yaşayanların (% 7.3) normal ölçüde
yaşayanların (% 1 9.3) yan katına bile ulaşamadığı görülmektedir. Böyle
bir etkiyi yaşamadığını belirtenlerin sayısı da % 10.9 ile yüksek denile
bilecek bir değer göstermektedir. Burada kararsızların sayısında da (%
7.6) bir artış olduğu gözlenmektedir.
İlgisiz grupta bu yönde bir etkilenme yaşayanlar (% 9.2) daha faz
la gözükmekle birlikte, yaşamayanların da (% 7.6) buna yakın olduğu
ve kararsızların sayısının da oldukça (% 6.8) yüksek olduğu müşahede
edilmektedir.
Dindar olmayanlard a; büyük çoğunluğun (% 5.6) böyle bir etki
lenme içerisinde bulunmadığı, etkilenenlerin (% 1 .6) çok düşük sayıda
olduğu ve kararsız kimse bulunmadığı görülmektedir.
Din karşıtı grupta yer alanların tamamına yakinı (% 2.5) böyle bir
etki yaşamadığını belirtirken, sadece bir kişinin bu konuda kararsız
kaldığı tespi t edilmektedir.
Bu konudaki cevaplarla ilgili istatiksel analiz sonuçlarına göre,
dindarlık seviye farkları, öl ümle ilgili düşünce ve inançların hayat tar
zını önemli ölçüde etkilemesi konusunda çok kuvvetli rol oynamakta
dır (bkz. Tablo: XI/ d).
Tablo:Xl/d
Ölüm konusundaki düşünce ve davranışlarımın ha yat tarzımı önemli
-
-
6
1 .6
-
-
5.7
16
7
1 .9
87
23.3
Kuvvetle Benimseyen
73
1 9.6
41
1 1 .1
27
7.3
4
1 .1
Benimseyen
1 33
35.7
23
6.2
73
1 9.8
30
8.1
Kararsız
59
1 5.8
5
1 .4
28
7.6
25
6.8
Reddeden
85
22.8
6
1 .6
35
9.5
21
Kuvvetle Reddeden
23
6.2
3
0.. 8 1
5
1.4
GENEL TOPLAM
373
78
20. 1
1 68 45.0
-
X'= 1 42.508
-
ölçüde etkilediğini söy leyebilirim.
-
-
s d= 1 6
p < 0.05.
o
�
-·
!"'
G')
1
.27
4.3
5
1 .4
4
1.1
4
1.1
26
6.9
10
2.7
-·
ı:.
�
s:
::ı:ı
�
�
z
�::ı:ı
c:
:ıı::
s:
-·
!"'
�gJ.
�::ı:ı
�·
.....
.....
\O
120
Ö LÜM, Ö LÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ v e DİN
e- Ölüm Üzerine Düşünme ve Dünyevi Mutluluk
Anketimize katılanların % 21 .7'sine göre, ölüm üzerine düşünme
mutluluklann zevkini kaçıran gereksiz bir davranıştır. Fakat büyük ço
ğunluk (% 64.9) bunun önemli ve gerekli olduğa kanaatine sahiptir. Bu
konuda karar veremeyenler de % 13.4 ile önemli bir sayıdadır.
Kuvvetle dindar örneklemimizin önemli bir bölümü (% 16.6) ölüm
üzerine düşünmenin gereğine inanmakta ve bunun mutlulukların zev
kini ortadan kaldırmayacağı kanaatini paylaşmaktadır. Bu şekilde ter
sine olumlu görüş belirtenler içerisinde kuvvet derecesi yüksek olan
ların (% 8.7) da daha fazla olduğu müşahede edilmektedir. Bu yönde
olumsuz görüşü belirtenler (% 3) i önemsiz bir sayıdadır yer almakta
dır. Kararsızlar da (% 1 .6) aynı şekilde düşük orandadır.
Dindar grupta; % 28.2 ile en yüksek oranda belirtilen görüşün
reddedildiği görülmektedir. Ancak kuvvetle reddedenlerin (% 7.7)
sayısının çok daha düşük olması dikkat çekmektedir. Belirtilen görüş
yönünde, ölüm üzerine düşünmeyi rahatsız edici bulanlar % 9.5 ile,
kararsızlar da % 5.7 ile kuvvetle dindar gruba kıyasla çok daha yüksek
orandadır.
İlgisizlerde; % 13.3 ile en yüksek oranda, belirtilen görüş reddedi
lirken kabul edenlerin % 5.1 ile biraz yüksek olduğu müşahede edil
mektedir. Bu grupta kararsızların da (% 5.2) önemli bir sayıya ulaştığı
görülmektedir.
Dindar olmayan grupta; belirtilen görüşü reddederek, ölüm özetine
düşünmenin gerekliliği kanaatini taşıyanların (% 4.1) en yüksek oranda
bulunması dikkat çekicidir. Ancak, belirtilen olumsuz görüşü benimse
miş olduğunu belirtenler de (% 2.4) önemli bir sayıda yer almaktadır. Bu
grupta kararsızlann önemli bir sayıya ulaşmadığı gözlenmektedir.
Din karşıtı grupta; ölüm üzerine düşünmenin huzur bozucu ge
reksiz bir davranış olduğu kanaatini taşıyanlar (%1 .6) çoğunluğu oluş
turmaktadır. Aksi yönde olumlu görüş taşıyanlarla, kararsızların eşit
sayıda (% .54 ) ve biraz daha düşük olduğu görülmektedir.
İ statiksel veriler, dindarlık seviye farklannın, "ölüm özerine dü
şünmenin, mutluluklann zevkini kaçıran gereksiz bir şey okluğu "ka
naat ve tutumunun benimsenmesi ile - çok kuvvetli olmasa da - anlamlı
bir ilişki içerisinde olduğunu ortaya koymaktadır (bkz. Tablo: XI / e).
Ta blo: Xl/e
Olüm i izerine düşünmenin,
m utlu l u kların zevkini kacıran
gereksiz bi rşey olduğunu
söyleyebilirim.
Kuvvetle Beni mseyen
16
4.3
4
1 .1
4
1 .1
3
x•=5 3 _ 1 98
.81
3
81
2
.54
Benimseyen
65
1 7.4
7
1 .9
31
8.4
16
4.3
6
1 .6
4
1 .1
Kararsız
50
1 3.4
6
1 .6
21
5.7
19
5.2 .
2
.54
2
.54
29
'
-
8.3 22,5
41
10
2.7
2
.54
-
-
10
2.7
Reddeden
=
s.d. 1 6
p < 0.05
o
t""'
C:::
�
t""'
m
......
t""'
G")
......
t""'.
.....
1 67 44.8
Kuwetle Reddeden
75
GENEL TOP LAM
373
20. 1
32
8.7
29
7.7
8
2.2
5
1 .4
78
20. 1
1 68 45. 1
87
23.3
26
6.9
el
el
�
�
�
�
o
�-;ı:..
�
t""'
�
�
;:::
·
......
"fil
:ı:::
-·
rJJ
-·
C:::
N
m
�
:z:·
m
.....
N
.....
122
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
f. Sosyal Mahrumiyet ve Ahiret Tesellisi
Ömeklem grubu muz içerisinde, bu d ü n y a d a gÜçlük ve sıkınh çe
ken, insanların ölümden sonraki hayatta rahat edece kle rine inananla
rın (% 21 .8}, i n a nm a y an l a rd a n (% 40.5) çok d a h a düşük sayıda o ld u ğu
m ü şah e de edil mektedir. Bu konuda ka ra rs ı z olanlar da % 37.6 ile di k
kat çeken yüksek sayıda yer a l mak ta d ır.
Kuvvetle d i n d a r grupta; bu inancı ta şıya nl a rın - genel tabl od an
farklı olarak ( % 8.1) - en yüksek ora n d a olduğu müşahede edilmek
tedir. Bu i nancı kuvvetle beni mseyenl erl e (% 3.9), n o rm a l derecede be
n i m seyenl er (% 4.2) arası nd a önemli bir fa rk görül m emekte d ir. Böyle
bi r inanç taşım a yanl ar (% 5.6) ise biraz daha düşük dü z ey d e bulun
m ak ta d ı r. Kararsızların sayısı da (% 6.7) ikinci sırad a gelmektedir.
Dindar grupta yer ala n l a rda, bu d ü nyad a mahrumiyet i çerisinde
bulunan kişilerin ahirette mutlu olacaklarına ina n ç besley en l erin sa
yısı, (%10.6), böyle bir şeye inanmayanlardan (% 1 7) ç ok daha düşük
olduğu görülmektedir. B u r a d a kararsızlar (% 1 7.6) en yü ks ek oranda
bulunma ktadır.
grup ta; kararsızların s a ı n
(% 1 2) b el irgi n bir artı ş gös
ter d i ği müşahede edilmektedir. B e l i r ti l en inançta o l m a y anl ar (% 10 )
ikinci sırada ve önemli bir s a y ı d a d ı r. Bu inançta olmadığım belirtenler
ise ( % 2.2) ise en düşük s a y ı d a yer alma ktad ı r.
İ l gi si z
y sı
ın
Dindar olmayan gruptakilerin büyük çoğunluğu, bu d üny a d a sı
kıntı çeken kişil erin öteki dünyada rahat edeceklerine in anm am akta d ı r
(% 5.3); buna ina nç bes l ey en ler en d ü şü k (% .56) sa yıd a yer almaktadır.
Az da o ls a bu konuda kararsızlar da (% 1.4) önemli bir sayı dadır.
Din karşıtlarının tamamına y a kı n ı
(% 2.3), böy le bir inancı
taşımamaktadır. Bu grup ta sadece bir ki şinin olumlu görüş b eli rttiği
gözlenmektedir.
!sta tiksel
verilere
göre,
dindarl ık
seviye
farkları ile, sosyal
mahru miy e tlerin öteki dünyada telafi edileceğine d a ir bir inanç benim
seme durumu arasında yü ks ek s a yılab ilecek anlamlı bir ilişki bulun
maktadır {bkz.Tablo:XI / f}
Tablo:Xl/f
Bu dllnyada g ü ç l ü k ve sıkıntı çeken
kimseler, ölümden son raki hayatta
Kuvvetle
ta l i h leri n i n d üzeldiğin i gö recek-
Benimseyen
l e rd i r.
24
6.6
14
3.9
9
Ben i mseyen
55
1 5 .2
15
4.2
29
Kararsız
1 36
37.6
24
6.7
63
Reddeden
1 00 27.6
10
2.8
Kuvvetle Reddeden
47
1 2.9
10
2.8
GENEL TOPLAM
362
73
ıo.ı
-
2.5
8. 1
8
-
-
2.2
1
.56
1 2.0
5
1 .4
-
x2= 1 00.335
- s.d= 1 6
p < 0.05
o
r"
C:::
$'.
r"
tT1
......
1
.28
-
-
1 7.6
43
53
1 4.8
2.3
6.4
11
3.1
1
.2 8
8
2.2
13
3.6
8
2.2
8
2.2
1 62 44.8
87
24 .0
26
7.2
10
2.8
r"
G')
......
r"'
..... .
--ı
c::
--ı
c::
E::
ı-
>
::ı::ı
�
o
:z·
o
>
::ı::ı
r"
�
>
r::·
.u;·
;ı::.
.....
CJl
....
.
C::
N
tT1
:ı::ı
·
:z
tT1
..
"'
(H
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ KOLOJİ Sİ v e DİN
124
YORU M VE DEGERLENDİRME
İ lk yetişkinlik (20-40 yaş) ve orta yaş (40-60 yaş) döneminde yer
alan yüksek öğrenim görmüş kişiler üzerinde yürüttüğümüz araşhr
mada elde edilen bulguların yorumlanması, bu yaş dönemlerinin ge
lişim özellikleri göz önünde bulundurularak yapılacaktır. Şüphesiz ki
ölümle ilgili olarak geliştirilen tepki ve tutumlarda yaştan çok kişilik
yapısı, cinsiyet, hayat tecrübesi, sağlık durumu ve dini inançlar önemli
bir rol oynamaktadır. Bununla birlikte elbette ki yaşın da aynca önemli
bir yeri vardır. Nitekim yapılan araşhrmalar kadınların erkeklerden, ilk
ergenlerle yetişkinlerin ve çok yaşlıların diğer yaş gruplarından daha
fazla ölümden korktuklarını ortaya koymaktadır.4 Bu ve benzeri veriler
ışığında denebilir ki, ölüm kaygısı önce ergenlik ve ilk yetişkinlik yılla
rında zirveye çıkmakta, daha sonra bu duygu azalmakta, orta yaşlarda
tekrar yükselmekte ve kişiler 70'li yaşlara vardığında tekrar düşmek
tedir.
Sağlık durumuyla ilgili olarak konuya bakıldığında, zihni ya da
hissi sorunları olan kişilerin daha çok ölümden korktukları söylene
bilir. Kişilik türleri de kişilerin ölüme bakışını etkileyebilmektedir. Bir
şeyi başarma konusunda çok hırslı olan kişilerin ölümden daha çok
endişelenecekleri ya da daha fazla tehdit edilecekleri düşünülse de, ya
pılan araştırmalar bunun böyle olmadığını ortaya koymuştur. Aksine
kişisel etkinlik, olgunluk ve güç konusunda kendilerini eksik hisseden
kişiler, ölümden daha çok korkmaktadırlar.5
İlk yetişkinlik döneminin başlarında, din ile ilgili olumlu ya da
olumsuz kesin tutumlar oluşmuş olur. 30 yaşlarına kadar dini ibadet
ve uygulamalara karşı bir ilgisizlik, dini faaliyetlere katılmada bir dü
şüş gözlenirken, bu yaştan sonra, giderek yükselen bir ilgi artışı ve dini
hayatta bir canlanma göze çarpar. Dini ilgideki bu artış orta yaş döne
minde daha belirgin hale gelir. Bu dönem aynı zamanda ölüm gerçeğini
derinden kavramaya imkan veren gelişmelere bağlı olarak, ölüm dü4
5
Bkz. Belsky, Janet K., The Psychology of Aging:, Califomia 1984, s.297; Köylü, a.g.e,
s.89.
Kastenbaurn, Robert J., Death, Society and Hurnan Experience, Colurnbus: Cgarles
E. Merrill, 1886, s.229; Köylü, a.g.e, s.89.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE.
125
şüncesinin önem kazandığı ve ölümle ilgili kaygıların giderek yoğun
laşmaya başladığı bir dönem olarak bilinir.6 Dindarlıkla ölüme yönelik
ilgi ve tutumlar arasındaki ilişkiyi araştıran pek çok araştırma, dindar
lığın samimiyet ve derinlik ölçüsüne göre bu konuda etkili olan önemli
bir faktör olduğunu ortaya koymaktadır. Bu etkinin bir çan eğrisi şek
linde olduğunu dile getiren bazı çalışmalar ışığında şöyle bir açıklama
yapılmaktadır: Çok dindar olan kişiler ölümden en az korku duyarken,
dinsizler (ateist ve agnostik) orta seviyede bir korku duymaktadırlar.
Dış güdümlü, dini değerleri yeterince içselleştirmemiş ve dini görevle
rini tam olarak yerine getirmeyen dindarların ise en fazla ölüm korku
suna sahip olduğu söylenebilir.7 Genelde araştırmaların vardığı ortak
sonuç şu yöndedir: Yeniden dirilişe ve ahiret hayatına inanan bir kişi,
inanmayan bir kişiye oranla ölümden daha az korkar. Kişi ne kadar sa
mimiyetle dinini yaşıyorsa, ölümden de o kadar az endişe duyar.
1. Dini İnançlar
Araştırmamızda Allah'a inandıklarını belirtenlerin sayısı olduk
ça yüksek {% 96.5) bulunmuştur. Örneklem grubumuzun tamamen
yüksek öğrenimli kişiler olduğu göz önünde bulundurulduğu zaman
bunun önemi açıkça anlaşılır. Allah'ın varlığına inanç, genelde psiko
lojik bir zorunluluk olarak hissedilmektedir. Bu yüzden, hangi yaş ve
sosyokültürel gruptan olursa olsun, günümüzdeki sektiler kültür ve
çevre şartları içerisinde bile ülkemizde Allah' a olan inançta önemli bir
sarsıntının yaşanmadığı başka araştırmalar tarafından da doğrulan
maktadır.8 Ancak, Allah dışında, ölümden sonraki hayatla ilgili inanç
konularına karşı şüphecilik ve inkarcılık tutumlarında belirgin bir artış
görülmektedir.
6
7
8
Bkz. Özbaydar, Belma, Din ve Tanrı İnanarun Gelişmesi Üzerine Bir Araşbnn a, s. 17; Ar
gyle M., B. Beit-Hallalımi, The Soda! Psychology of Religion, s. 64-65; Taplamaaoğlu, Meh
met, "Yaşlara Göre Dini Yaşayışın Şiddet ve Kesafeti Üzerine Bir Araşbnn a" A.ü."t.F.D.
1962, X., s.141-151; Cüceloğlu,Doğan İnsan ve Davraruşı, s. 398;
Köylü, Mustafa, Yetişkinlik Dönemi Din Eğitimi, Dem yayınları, İstanbul 2004; Kı
lavuz, M.Akif, Yaşlanma Dönemi Din Eğitimi, Arasta Yayınları, Bursa 2003
Haris ve Cole, Sociology og Aging, Boston 1980, s.396; Köylü, a.g.e, s.92.
Bkz.Ôzbaydar,a.g.e.,s.53, 57.
126
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
Buna göre, Allah inancı ile cennet inancı arasındaki fark % 17, ce
hennem inancı arasındaki fark ise % 45' e kadar yükselmektedir. Çeşit
li Batı ülkelerinde yapılan araştırmalarda da benzeri sonuçların elde
edilmiş olması9 oldukça dikkat çekicidir. Burada, benimsenen dinin
inançlarıyla çelişen bir durum görülmektedir. Allah'a inanan bir kısım
insanların cennet ve cehennemin varlığı konusunda şüphe içerisinde
bulunması ya da tamamen inkar tutumu göstermesi, bir yönüyle; çağ
daş bilimin tabiat alanıyla sınırlı kalan "gerçeklik" anlayış1 ve bunun
sonucu olarak deneye konu olmayan, her şeye karşı bir güvensizlik tu
tumu telkin etmesiyle ilişkili olabilir. Öte yandan, özellikle cehennemin
varlığının kişilerde bazı psikolojik dirençler uyandırmış olması ihtimali
de yüksektir. Bazı çocuklarda da açıkça müşahede edildiği gibi, "ce
hennem" ve "şeytan" gibi kavramlar, kişilerde duygusal bir tepkiye yol
açabilmektedir. Gerçek anlamda varlığını inkar etme niyeti taşımasalar
bile, kendi, insani istek ve arzularının gerçekleşmesi önünde bir engel
olarak gördükleri cehennemin varlığının gerçek olmamasını isteme, ya
da "cehennem olmazsa daha iyi olur" tarzında bir duygu içerisinde
bulunmaktadırlar.10 Dini bakış açısıyla kendisini iyi bir durumda his
setmeyen kişiler için cehennem kavramının, suçluluk ve günahkarlık
duygularını açığa çıkarıcı ve korkutucu bir etkisi de olabilir. Bu durum
da inkar, korkuyu, bastırmak için geliştirilen bir savunma mekanizma
sı olarak kendisini gösterebilir.
Cennet ve cehennem konusunda ortaya çıkan inanç krizine rağ
men örneklem grubumuzun % 91'inin "ölümden sonra insanların
Allah huzurunda bu dünyada yaptıklarının hesabını vereceklerine
inandıkları"nı, belirtmiş olmaları oldukça dikkat çekicidir. Aynı za
manda bu durum, öte dünya ile ilgili olarak benimsenmiş inançlarda
bir çelişki yaşandığını ya da dinin kendi açıklamalarından farklı kişisel
yaklaşımlara başvurulduğunu göstermektedir. Bir defa, insanın Allah
karşısındaki sorumluluğu ve ilahi mahkemenin varlığı kabul edildik
ten sonra, bunun mantıki bir uzantısı olan ilahi ceza ve mükafat yeri
olarak cennet ve cehennemin varlığından şüphe duyulması, açıklan
ması güç bir psikolojik olgu olarak karşımıza çıkmaktadır.
9
10
Bkz. Delooz Pierre, " Qui croit a !' au-dela" A. Godin (Edt.) Mort et Presence, s. 17-38
Bkz, Yavuz, Kerim, Çocukta Dini Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi, s. 237-239.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
127
Burada dikkati çeken bir başka nokta da, Allah'ın varlığına inan
dıklarını belirtenler içerisinde % 5 oranında bir kesimin, öte dünyadaki
ilahi mahkemenin, dolayısıyla insanın bu dünyadaki sorumluluğunun
varlığına inanmamalarıdır.
Örneklem grubumuzun tamamının yüksek öğrenim görmüş kişiler
olmaları dolayısıyla, bilimsel görüş ve gelişmelere yakınlık içerisinde
bulundukları söylenebilir. Bununla birlikte, sektiler bir karaktere sahip
olan çağdaş bilimin bakış açısı ve dinden bağımsız bir akılcı düşünce
ye hayatlarında merkezi bir yer vererek, dini açıklamaları bütünüyle
dışlayanlar ancak % 13.3 oranında bir sayıya ulaşmaktadır. Büyük ço
ğunluk için (% 81 .6) akıl ve bilimin rehberliği tek başına yeterli gözük
memektedir; dini hakikat alanının ve dini değerlerin gerçekliği ve şahsi
sorunların çözümündeki önemi açıkça kabul edilmektedir.
Bir adım daha ileri gidildiğinde, bilimsel çalışmaların gelecekte in,.
sanın ölüm karşısındaki çaresizliğini ortadan kaldıracağına inananların
% 7 ye düştüğü görülmektedir. Bilimsel çalışmaların ortaya koyduğu
yeni imkanlar ve keşifler, birçok insana, ölüm olgusunu reddetme ce
saretini ve bu dünyada ölümsüzlüğe ulaşma ümidini vermektedir. Bu
konudaki ümit ve beklentiler, özellikle yeni soğukla tedavi (cryonics)
teknolojisinin gelişmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu yöntemin hararetli savu
nucularından birisi şöyle demektedir: "İnsan organizmasının zedelen
meden, nasıl dondurulacağını görmek için daha fazla beklememeliyiz.
Bu iş gerçekleştiğinde mezarlıkları yatakhaneye çevireceğiz; böylece
her birimiz ölümsüzlük şansını elde edilebilecektir. Öyle görünüyor ki,
mevcut bilgimiz bunu vaat etmektedir." 11 Aynı şekilde, bu tür bilimsel
gelişmelere aşırı bir umutla bağlanan bir başkası: "Ölüm insan üstüne
bir yüktür; bundan böyle ondan kurtulmalıyız"12 diyebilmektedir. Bu
gün A.B.D. ve Fransa gibi ülkelerde, yeni ölmüş olanların, gelecekte
bir gün teknolojik gelişme elverdiğinde yeniden diriltilebilecekleri dü
şüncesiyle, gömülme ya da yakılmaları yerine dondurulmalarını teşvik
11
Bkz.flick, John , "Değişen Ölüm Sosyolojisi" (Çev. Turan Koç) E.0.1.F.D., 1990, s.
12
241.
Hick., a.g.m, s. 241.
128
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K OLOJİSİ ve D İ N
etmek ve sağlamak amacıyla faaliyet gösteren bazı derneklerin varlığı
bilinmektedir.13 Ôrneklem grubumuzun % 77.6 ile büyük çoğunluğu
nun, bilimsel çalışmaların ölüm olgusunu ortadan kaldıramayacağına
inanmalarına rağmen, az da olsa bir kısmının böyle bir gelişmenin ola
cağına kesin olarak inanmaları, % 15.5'1ik bir grubun ise bu konuda
kararsızlığını ifade etmiş olması yine de dikkat çekici bir durum olarak
gözükmektedir.
2. Dindarflk Seviyesi
Araştırmamızda, kendilerine anket uyguladığımız kişilerin din
darlık seviyeleri, kendilerinin öznel değerlendirmeleri esas alınarak
tespit edildi. Bu yolla elde edilen sonuçların gerçeği tam olarak yansıt
mama ihtimali vardır. Belli bir dindarlık ölçeği kullanılarak örneklem
grubumuzun dini inanç yönelimleri tespit edilmiş olsaydı durum nasıl
olurdu, kestirmek zordur. Ancak elde edilen sonuçlara bakıldığında
yine de dindarlık seviye farklarının ülkemizde yapılan çeşitli araştırma
sonuçları ile uygunluk arz ettiği ve diğer cevaplarla da uyumlu bir da
ğılım gösterdiği söylenebilir.
Anketimize cevap verenlerin yarıya yakınını (% 45.8), dini bir bağ
lanma içerisinde bulunan ve çok düzenli ve devamlı olmasa da dini
görevlerini yerine getirmeye çalışan kişiler oluşturmaktadır. İnançlı ol
makla birlikte, dini görevlerini genelde ihmal ettiklerini belirtenlerle (%
23.3), bütün dinf görevlerini düzenli olarak yerine getirmeye çalıştığını
belirtenler (%21 .2) birbirine yakın sayıda bulunmaktadır. Dini haya
tın büsbütün dışında bir hayat tarzını benimseyenlerle (6.6) tamamen
din karşıtı olanlar (2.7) da toplam % 9.3'1ük bir sayıyla araştırmamızda
temsil edilmektedir. Böylece araştırmamızda, farklı dini tutum ve ilgi
sahibi kimselerin yeterince temsil edilmiş olduğu söylenebilir.
13
Hıck, a.g.m., s. 241. Ayrıca bkz. Lous-Vincent Thomas, Ölüm (Çev. Işın Gürbüz),
İletişim Yay., İstanbul 1991, s. 115-116.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
129
3. Ölüm Düşüncesi
Tablo; III'deki verilerden, örneklem grubumuzun büyük çoğun
luğunun (% 83.6, % 3 1 . 8 sık sık ve % 5 1 . 8 ara-sıra olmak üzere) zihin
lerinde ölüm konusunun yer tuttuğunu belirtmiş olduklarını görüyo
ruz. Geneli bakımından yetişkin ve orta yaşlılardan oluşan örneklem
grubumuzun gelişim özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, .
ölüme duyulan ilgideki bu yükseklik beklenen bir sonuçtur. Şimdiye
kadar yapılan araştırmaların çoğunda bu yönde verilerin elde edilmiş
olduğunu görüyoruz.Orta yaşlard an itibaren insanlar genel olarak
ölümlü oldukl arının farkına bilinçli olarak d aha yakından varmakta
ve ölümle sık sık ilgilenmelerini gerektiren durumlarla karşı karşıya
gelmektedirler.14
Bu yönde eğilim taşıyan büyük çoğunluğun yanında ölümün
varlığını hiçbir şekilde hatırlamak ve düşünmek istemeyenlerin (%
1 6 .3) sayısı da dikkati çekecek bir orandadır .. Anketimize cevap ve
ren bir bayan avukatın yazdığı şu not bu eğilimde olan birçok kişinin
duygu ve düşüncelerine tercümanlık yapabilecek durumda gözük
mektedir " Yaşamın güzellikleri ve mutluluklar varken, böyle bir konuyu
araş tırmanın ne anlamı var!. . . " Aslında bu, bu kimselerin ölümle ilgili
olmadıklarını değil, belki onu inkar etme tutumu içinde ol duklarını
göstermektedir. Çünkü ölüm gerçeği ile düşünce planında bile olsa
karşılaşma, bazı kimseler için rahatsız edici, ürkütücü bir durumdur.
Böylesi bir tutumun, şuur dışı "ölüm korkusu" ndan kaynaklanan bir
savunma mekanizması olduğu söylenebilir. Bu mekanizmaya en faz
la başvuranlar da, inançsızlar, şüpheciler ve dini görevlerini yerine
getirmekten uzakta bulunan kişiler olarak gözükmektedir. Araştır
mamızın sonuçları arasında yer alan Allah' a duyulan inanç ve dini
görevleri yerine getirmedeki yükselişe paralel olarak, ölümü düşün
me sıklığında görülen artış, dinin ölümle ilgili davranışlar üzerinde
ki belirleyici etkisini açığa vurmaktadır. Tek başına Allah inancı bu
konuda çok önemli bir rol oynamazken, özellikle bütün dini görevle14
Bkz Jung,, CG "Ruh ve Ölüm", Ölümün Anlamı ( Çev. Doğan Özkan),. s. 7; Hick, a.gm.., s.
242; Çileli,"Ölüm". Gelişim Psikolojisi s201 vd;. Karaca, Ölüm Psikolojisi, s.215-224;
Yıldız, Ölüm Kaygısı ve Dindarlık, s.23-27,
130
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ ve DİN
rini yerine getiren dindar kimseler için ölüm, sürekli bir ilgi konusu
dur. Dindar insanlar ölümü, dindar olmayan kimselerden daha fazla
düşünmektedirler. Batılı araştırıcılar da, genel olarak, dini yönelişin
ölümle ilgili meşguliyetleri şuurlu ya da şuur dışı olarak daha fazla
artırdığı kanaatini ulaşmışlardır.15 Buna göre denebilir ki, dindarlık
seviyesi arttıkça ölümle ilgilenme, ölümü düşünme ve ölümle yüzleş
me tutumlarında da bir artış söz konusu olmaktadır.
4. Ölümün Anlamı
Ölümün
varlığı
tartışılmaz
bir
gerçek
olmakla
birlikte,
kişilerin bu gerçeği derinlemesine fark etme ve bilinçlerinde yaşat
ma durumu gibi, onun anlamı üzerindeki görüş ve düşünceleri de
çok farklı olabilmektedir. Ôrneklem gurubumuzun en yüksek oran
da (% 70.9) ölümü, "sonsuz bir hayatın başlangıcı" olarak görmeleri,
bu konuda dini bakış açısının büyük ölçüde benimsenmiş olduğuna
bir işaret sayılabilir. Nitekim istatiksel analizler, Allah'a inanç ve dini
görevleri yerine getirme derecesi ile ölüme verilen anlam arasındaki
yakın ilişkiyi açığa vurmaktadır. Allah'a inanan ve dini görevlerini
yerine getirenler içerisinde ölümü, "sonrası olmayan yokluk ve hiç
lik" olarak görenler bulunmadığı gibi, inançsız, ilgisiz ve din karşıtı
kişiler içerisinde de ölümü sonsuz bir hayatın başlangıcı olarak gören
ler yoktur. Bu durum, dini inanç ve uygulama sahibi kişilerin ölümü
açıkça inançsız ve dindar olmayan kimselerden farklı anlamlar içe
risinde algıladıklarını göstermektedir. Allah' a inanan, ara sırada da
olsa dini görevlerini getiren kimseler arasında ölümü, "bilinemez sır"
olarak görenler az da olsa vardır. Büyük bir ihtimalle bu kişiler, "dış
güdümlü" bir din anlayışına sahip olup, kendi dini inanç ve değerleri
konusunda derinlemesine bir anlayış geliştirememiş olan kimseler
dir. Dindeki inanç ve inançsızlık boyutu kadar, dini inancı benimse
me ve bunu uygulamaya koyma derecesinin de, ölüme verilen anlamı
önemli ölçüde belirlediği anlaşılmaktadır.
15
Lester, David, "Attitudes devant la mort et ronduites religeuses", A. Godin (Edt), Mort et
Presence, s. 12
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
131
5. Ölümün Uyandlfdığı Tepkiler
Ölümü habrlamaya bağlı olarak kişide uyanan tepkiler, hem kişi
lik yapısıyla hem de dini inanç ve değerlerle ilişkili olabilir. Dini inanç
ve kanaatler, ölümle ilgili olarak daha olumlu bir tutuma sevk edebi
lirler; fakat ölüm karşısında olumlu olarak yönlendirilmiş bir kişilik de
dini inançları daha kolayca içselleştirebilir16• Anketimizi cevaplayanla
rın büyük çoğunluğunun (% 70.4) ölüm karşısında "kabullenme", tu
tumu içerisinde bulunmaları ve bu tutumu benimseyenlerin de genel
olarak inançlı ve dindar kimseler olması (Bkz. Tablo: V) bu bakımdan
anlamlı olarak gözükmektedir. Şüpheci ve inançsız kimselerin ölüm
karşısındaki hakim tepkisi ise daha çok ölüm gerçeğini "basbrma"
yoluyla unutma ve "isyan ve öfke" tarzında kendisini göstermektedir.
Bir uyarıcı olarak ölüm düşüncesinin bir savunma ya da saldırı meka
nizmasıyla alt edilmeye çalışılması, buna başvuran kişilerdeki psikolo
jik problemleri de açığa vurmuş olmaktadır. Böylece ölüm gerçeği ile
karşılaşma, inançsız ve dinden bağımsız bir hayat yaşayan kimselerde
rahatsız edici ve kabullenmesi son derece zor bir etki meydana getirmiş
olmaktadır.
6. Ôlüm Korkusu
Ölüm gerçeği, narsist bir tabiata sahip, bilinçalbnda kendisinin
ölümsüzlüğü hayalleri ile yaşayan insan için bir tehdit oluşturur.
Çelişkili bir şekilde, insandaki esrarengiz "mutlak güçlülük duygu
su" bir yandan ölüme karşı durabilmek için insanın geliştirdiği bir
savunma mekanizması, fakat diğer bir yandan da ölümle ilgili korku
ve endişelerin varlığından da en fazla sorumlu olan bir eğilimdir17•
Dini inanç ve değerlere göre yaşayan kişilerde bu korkunun büsbü
tün ortadan kalkacağını düşünmemizi gerektiren zorlayıcı bir sebep .
yoktur. Hatta, bazı araştırmacıların dile getirdiği gibi, dindar bir kim
se muhtemelen, ölüm fikirlerini hatırlayarak daha kolayca endişeli
bir hale gelecek, şuur dışı olarak ölüm konusuyla daha fazla meşgul
16
17
'&ester, a.e., s. 112.
°W\hl, C.W., "Ölüm korkusu", Ölümün Anlamı (Çev. Doğan Özkan), s. 24.
132
ÖLÜM, Ö LÜM Ö T E S İ P SİKOLOJİSİ v e D İ N
olma eğilimi taşıyacaktır.18 Bununla birlikte, düşünce ya da gözlem
planında ölümle karşılaşmanın doğuracağı duygusal tepkilerin, kişi
nin dini inançları benimseme ve özümseme tarzı ve derecesi ile yakın
bir ilişkisi olabileceği de tahmin edilebilir. Nitekim yapılan bazı araş
tırmalar, dindarlık tipi ile ölüm korkusu arasında anlamlı bir ilişkinin
varlığını açığa çıkarmıştır. Buna göre, dış güdümlü bir dindarlık eğili
mine sahip bulunanların, iç güdümlü dindarlardan daha fazla ölüm
den korktukları müşahede edilmektedir.19
Bunun yanında, kişilerin ölümden korkma sebepleri de farklı fark
lı olabilir ve bu konuda da çeşitli faktörler rol oynayabilir."Ölümden
sonra Allah huzurunda hesaba çekilme"nin endişesini en yüksek oran
da taşıyanların (% 57.6) bu eğilimi, kendi dini yönelişleriyle de uygun
luk göstermektedir. Bu tutum özellikle, Allah'a kuvvetle inanan ve dini
g 5revlerini yerine getiren kimselerin bir davranış özelliği olarak karşı
mıza çıkmaktadır. İnanç ve uygulamanın kuvvet derecesinin düşmesi
ne paralel olarak ölümden korkma sebeplerinin de din dışı konulara,
kaydığı görülmektedir. Şüpheci, inançsız ve din dışı hayat yaşayan
kimselerin ölüm korkularına kaynaklık eden en önemli sebep, "sevilen
objelerden ayrılma" dır. Ölümü, sonrası olmayan bir hiçlik ve yokluk
olarak algılayan bu kişilerde, ölümle birlikte her şeyin sona ereceği dü
şüncesine bağlı endişe de önemli bir yer tutmaktadır. Böylece, dini ba
kış açısının bu konuda geliştirilen tutumlar üzerinde de çok önemli rol
oynadığı anlaşılmış olmaktadır.
Bu konuda cinsiyet farklılığının da önemli olduğu görülmektedir.
(Bkz. Tablo: VI) kadınlarda erkeklere nispetle ölüm korkusunun daha
yaygın olduğu söylenebilir. Ayrıca, "sevilen objelerden ayrılma" kadın
larda en yüksek oranda ölümden korkma sebebini oluştururken, er
keklerde bunun çok alt seviyelerde bulunması, kadınların "duygusal"
yapı özelliğini ve sevgi objelerine bağlanmadaki kuvvet derecesini açı
ğa vurması bakımından anlamlı bir sonuçtur.
18
19
Lesteı; a.g.e., s. 125.
Magni, "L a P eur d e la mort", Mort et Presence, s. 136, 140.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
133
7.,. Ölüm Arzusu
Tablo: VII' de yer alan verilere göre, ölüm arzusu daha çok dini
inançlarla bağlantılı olarak yaşanan bir tecrübe karakterine sahiptir.
Dini görevleri gereği şekilde yerine getirmiş olmanın verdiği huzur,
güven ve umut duyguları içerisinde ölüm, arzu konusu haline gelebil
mektedir; çünkü dini inanç, inanan insan için gerçek ve sonsuz mut
luluğun ölümden sonra olacağını telkin etmektedir. Burada da yine
çelişkili bir tutum yaşanmaktadır. Bir yandan öldükten sonra Allah
huzurunda hesap vermenin endişesi yaşanırken, diğer yandan ölüm
le birlikte ulaşılabilecek olan sonsuz mutluluğun umudu, ölümü arzu
edilebilir kılmaktadır. Bunun yanında ölüm, bazı insanların içinde bu
lundukları psikolojik sorunların çözümü için bir anlam ifade etmesi ba
kımından da arzu konusu olabilmektedir. Bu insanlar açısından ölüm,
hayatın ağır yükünden kurtulmak için kendisine başvurulan bir ''sı
ğınak" olarak anlam taşımaktadır. Ölümün bu tarzda algılanarak ona
arzu duyulması, kişilik yetersizlikleri dolayısıyla hayat görevinden bir
"kaçış" tutumunu açığa vurmaktadır. Ölüm arzusu, az da olsa bir kısım
kimseler için de, kendi yalnızlık ve yüzüstü bırakılmışlıkları içerisinde
başkalarına karşı bir tepkiyi dile getirmektedir. İstatiksel olarak anlam
lı bir ilişki tespit edilememiş olsa bile, bir kaçış ve öfkenin ifadesi olarak
ölüm arzusunun daha çok inançsız ve dindışı hayat yaşayan kimselerin
bir tutumu olduğu söylenebilir.
Cinsiyet farkının bu konuda da etkili olduğu görülmektedir. Ka
dınlarda ölümün, hayatın güçlüklerinden kurtulmayı sağlayan bir yol
olarak görülmesi sebebiyle daha yüksek oranda arzu konusu olması
onların yaşadıkları hayat içerisinde erkeklere kıyasla daha fazla örse
lendikleri ve yıprandıkları şeklinde yorumlanabilir. Nitekim intihar
girişimlerinin kadınlarda daha yüksek oranlarda görülmesi 20de bu yo
rum çerçevesinde ele alınabilir.
20
Bkz. Nezahat Arkun, İntihann Psikodinamikleri, s. 43-57.
134
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
8. Ölmüş Birin in Ya da Mezarllğm Uyand1Tdığı Tepkiler
Mezarlığın anlamı ve kişilerde çağrışım yaphrdığı duygu ve dü
şüncelerin, dini inanç ve bağlanma derecesine göre farklılaşması tabii
gözükmektedir. Bir araştırmada elde edilen sonuçlara göre, mezarlık
inançsız kimseler için, yalnızca varoluşta hüküm süren bir düzeni ifade
ederken, inançlı kimseler için hayatla yakınlık ve dostça ilişkiler kurul
duğunu belirtmektedir; yani mezarlık, ölüm ve hayah birleştiren bir
tür uzlaşmadır. Bazı inananlar mezarlıkta, kendi varoluş ve imanları
nın mahiyetini kavramakta, inançsızlar ise, kendi sonlu varoluşlarının
acı ve umutsuzluğunu tecrübe etmektedirler.21
Örneklem grubum uzun bu konudaki tepkilerinin dini inanç ve
uygulama derecelerine bağlı olarak anlamlı bir şekilde farklılaştığı gö
rülmektedir (Bkz. Tablo: VIII) . Ölmüş bir insan veya mezarlık, inançlı
dindar kişilerde, günlük sıradan şuurun üstünde, ölüm sonrasını hesa
ba katmaya yönelik tutum ve davranışlara sevk edici olumlu bir dini
"uyaran" etkisini göstermektedir. Buna karşılık şüpheci, inançsız ve
din dışı hayat süren kimseler için ölmüş bir insan veya mezarlık, daha
çok varoluşta hüküm süren tabii bir olay olan ölümü hahrlahcı olma
nın dışında bir anlam taşımamaktadır. Esasen bu davranış ifade edildi
ğinden daha karmaşık bir özelliğe sahiptir. Çünkü ölümü tabii bir olay
olarak görme, aynı zamanda beraberinde bir başka tecrübeye daha yer
vermektedir. Morin'in dile getirdiği gibi, ölüm insan için ne kadar "ta
bii" ise, o kadar da "musibet" olarak gözükmektedir.22 Psikolojik bir
çelişki halinde, ölümün varlığı hem tabii olarak kabullenilmekte fakat
hem de ondan kurtulmak istenmektedir.
Oysaki inançlı kimseler ölümün varlığını kabullenmenin yanında,
onunla birlikte ve ondan sonra yaşanacak yeni ve sonsuz bir bir hayata
bel bağlayarak, varoluşu anlamlı kılan, gelecekle ilgili umut ve iyim
serlik telkin eden bir düzende hayatlarını sürdürmektedir. Dolayısıyla,
inançsızlar için bir çıkış yolu olarak gözüken "inkar" mekanizmasının
yerini, inançlı kimselerde "başa çıkma", yaşanan hayat ve gelecekteki
varoluş için sorumluluğunu üstlenme" davranışı almaktadır.
21
22
Bemdt Gustafsson, "Le dmetiere: Lieu de meditation" Mort et Presence, s. 94-95.
Edgar Morin, L'Homme et la Mort dans l'Histoire, s. 51.
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
135
9. Ölmüş Bir Yakmm Uyand1Td1ğı Tepkiler
Bir yakınının ölümü ile karşılaşan kişilerin yaşadıkları tecrü
beler daha derin ve sarsıcı olabilir. Bu konuda bizim araşhrmamız
da elde edilen bulgular, dini inanç ve bağlanma derecesi ile cinsiyet
faktörünün önemini açığa çıkarmış bulunmaktadır. Böyle bir durum
da, çoğunlukla inançlı-dindar kişilerin, en fazla tecrübe ettikleri "acz ve
çaresizlik" duyguları neyi ifade etmektedir? Şüphesiz ki bu varoluşsal
bir tecrübedir ve kişinin kendi varoluş ve kaderinin kendi iradesi dışın
da Allah' a bağımlılığını hatırlatıcı önemli bir olay karakterine sahiptir.
Sonuç itibariyle acz ve çaresizlik tecrübeleri, iç güdümlü bir dini yöne
lişe sahip olan kimselerde dini inanç ve uygulamayı daha pekiştirici bir
rol oynarken, dış güdümlü dini yöneliş sahibi, ilgisiz veya dinsiz kişi
lerde olumsuz etkiler bırakabilmektedir.23 Nitekim bu durum içerisinde
"hınç ve isyan" duygularına kapılanların özellikle ilgisiz ve din karşıtı
kimseler olması, bu gerçeği teyit edici niteliktedir. Dini inanç ve bağlan
ma derecesindeki azalmaya paralel olarak müşahede edilen tepkilerin
"acı ve üzüntüden hınç ve isyana doğru kayması, dikkat çekicidir. Öte
yandan, kuvvetle inançlı bir kısım kişilerin "şok" tecrübesi geçirmeleri
de, bu kişilerin sahip oldukları kişilik yapısıyla veya ben merkezli bir
Allah tasavvuru geliştirmiş olmalarıyla açıklanabilir.
Bir yakının. ölümü erkeklerde acz ve çaresizlik gibi varoluşu sorgu
layan bir tecrübeye yol açarken, kadınlarda daha çok "acı ve üzüntü"
şeklinde kendini gösteren tabii bir duygusal etkilenmeyi doğurmakta
dır. Bu durum, kadınların "duygusal" özelliğine uygun düşen bir eği
lime işaret etmektedir.
1 O. Ölümsüzlüğün Anlamı
Jung gibi bazı psikologlara göre, ölüm ötesi bir hayata inanma in
san için kaçınılmaz, zorlayıa bir durumdur.24 Bu bakımdan ölümsüz
lük arzu ve düşüncesi evrensel bir tarzda fakat farklı ifade kalıpları
23
24
Bkz. Vergote, Antoine, Religion, Foi, Incroyance, s. 4S-56.
Jung, Problemes de I'Ame Modeme, s. 241.
136
ÖLÜM, Ö L Ü M ÖTESİ PS İ K O LOJ İ S İ v e DİN
içerisinde kendisini gösterebilmektedir. Dini inançların dile getirdiği,
ölümden sonra yeniden diriliş ve sonsuz bir hayatın varlığını inkar
eden kimselerin de, maddi, biyolojik, sosyal, veya daha başka türlü bir
ölümsüzlük anlayışına sahip bulunmaları,25 bu köklü eğilimin insan
dan söküp atılamayacağını göstermektedir.
Araştırmamızın bulgularına göre, (Bkz. Tablo: X), örneklem gru
bumuzun % 65 i, İslami inançların çerçevesini çizdiği, "ölümden, son
ra, yeniden diriliş ve sonsuz bir hayat" anlamındaki bir ölümsüzlük
anlayışına sahip bulunurken, % 35'i de, bu dini anlayışın dışında ka
lan, farklı, ölümsüzlük düşünceleri taşımaktadırlar. Dini inanç ve bağ
lanma derecesinin bu konuda da önemli bir rol oynadığı açıkça görü
lebilmektedir. Ölümden sonra yeniden diriliş ve sonsuz bir hayatın
varlığına inananların büyük çoğunluğu aynı zamanda Allah'ın varlığı
na inanan ve dini görevlerini yerine getiren kimselerdir. Buna karşılık
şüpheci, inançsız, dini hayattan uzak ya da tamamen onun dışında ve
aleyhinde bulunan kimseler, bu eğilimlerine uygun düşecek şekilde
genel olarak din dışı ölümsüzlük modellerinden birisini benimsemiş
durumdadırlar. Bununla birlikte, Allah'a inananların yaklaşık % 30'u,
dini görevlerini yerine getirenlerin ise % l .S'i, yeniden dirilişe bağlı ola
rak öte dünyada gerçekleşecek olan bir ölümsüzlüğü tanımamaktadır.
Benzeri bulguların çeşitli Batı ülkelerinde gerçekleştirilmiş olan araş
tırmalarda da elde edilmiş bulunması26 günümüz insanındaki ortak bir
davranış eğilimine işaret etmektedir. Çağdaş kültürün, ilahi dinlerin,
haber verdikleri ölümden sonra yeniden, diriliş konusunda güvensiz
lik ve şüpheler uyandırdığı söylenebilir. Öte yandan, bazı kimselerde
yer etmiş bulunan şuur dışı "suçluluk ve günahkarlık" duyguları, böy
le bir inancın benimsenmesini engelleyen psikolojik dirençler oluştura
bilir veya kişilerin bu konudaki bilgisizlikleri de söz konusu olabilir.
25
Bkz. Gregoire, François, L'Au-Delıl, s. 11, 12-14; Aydın, Mehmet, Din Felsefesi, s.
26
190-191; Koç, Turan Ölümsüzlük Düşüncesi, s. 10-11, 231.
Bkz. Delooz, "Qui Croit a l'au-dela", Mort et Presence, s. 37-38; hick, a.g.m., s. 246;
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
137
1 1 . Ölümle İlgili Tutumlarm Dini Davramşa Etkisi
Ölüm olgu ve düşüncesi kişilerin kendi eğilim ve yönelişlerine
uygun tepki ve tecrübelere yol açabilmektedir. Ölümü korku ve en
dişe içerisinde veya sükunetle karşılama her şeyden önce bir kişilik
özelliği olarak gözükmektedir. Şuur dışı duygusal hayat, bazı kişilik
tiplerini, ölüm karşısında kendine has veya genel bir sıkıntı içerisin
de yönlendirebilir. Fakat dini inançlar da kişiyi, ölüm ve ölüm ötesi
konularda daha kaygılı ve sıkıntılı hale sokabilir. Dini inancın muh
tevasında yer alan "öteki' dünyada ilahi mahkemede yargılanma" ile
ilgili açıklamalar, bir yandan kişinin, bu dünyada karşılaştığı haksız
lıkların ve mahrumiyetlerin acısını katlanabilir hale koyan teselli ve
telafi edici bir fonksiyon yerine getirirken, diğer yandan, şahsi kusur
ve günahları dolayısıyla suçluluk ve günahkarlık duygusunun yol aça
cağı sıkıntıyı besleyecek tabiata sahip olduğu için, ölüm korku ve kay
gısını da artırabilir. Bu durumda, dindar insanların ölüm problemini
· şuurlarında daha c anlı olarak yaşamaları ve buna bağlı olarak da dini
_
faaliyetlerini yoğunlaştırmak suretiyle yine din seviyesinde psikolojik
bir güven duygusu elde etme arayışları daha belirgin olarak kendisini
gösterebilecektir. Nitekim araştırmamızın bu son bölümünde elde et
tiğimiz bulgular, yukarıda belirtilen görüşü doğrular niteliktedir. Ör
neklemimizin önemli bir bölümü, ölümle ilgili kaygılar ve ölüm kar
şısında hissettiği çaresizlik ve korku sebebiyle dini faaliyetlerinde bir
artış kaydetmiş bulunmaktadır (Bkz. Tablo: XI/ a,b,c). Sonuç itibariyle
de, ölümle ilgili inançların, yine önemli bir çoğunluğun (% 55.3) hayat
tarzı üzerinde belirleyici bir etkide bulunduğu tespit edilmiştir (Bkz.
Tablo: XI/ d).
Bu etkilenmenin derecesi, dini görevleri yerine getirme derecesiyle
sıkı bir ilişki halindedir. Dini bağlanmanın kuvvet derecesinin azalma
sına paralel olarak ölümle ilgili korku, kaygı ve çaresizlik durumları
nın dini ilgi ve yönelişe sevk etme etkisi de anlamlı bir şekilde düşüş
göstermektedir. Ölümle ilgili kaygılar ve inançlar, özellikle dindar
kimseler için dini faaliyetlere güdüleyici bir etkide bulunurken, dindar
olmayan kişilerde bu yönde etkilenenlere nadiren rastlanmaktadır. An
cak, dindar grup içerisinde, kendi dini hayatlarında ölümle ilgili kaygı
138
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTE Sİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
ve inançlardan fazla etkilenmeyenlerin sayısı da az değildir. Bunlar da
daha çok dini görevlerini tam olarak yerine getirmeyen kimselerdir.
Buna göre, ölümle ilgili kaygı ve inançlar dinin dışında olup, kişiyi dini
inanca güdüleyici değil, dinini yaşayan ve uygulayan kişinin bu konu
daki şuur ve samimiyetine göre etkili olan bir motif statüsündedir.
Ölüm üzerine düşünmeyi gerekli gören ve bunun dünyevi mut
luluğu gölgelemeyeceğine inananlar yine en fazla dindarlardır. Ancak
bir kısım dindar olmayan kişilerin de bu kanaati taşımaları (Bkz. Tablo:
XI / e), felsefi bazı görüşlerle beslenmiş olabileceklerini akla getirmek
tedir. Fakat din karşıh grupta aynı eğilim [,örülmemektedir. Dini inanç
ların dışında, özellikle varoluşçuluk gibi bazı felsefi akımlar, ölümü
alabildiğine irdelemiştir. Bu düşünceler, doğrudan dine başvurmadan,
kişiye ölüm karşısında belli bir ölçüde olumlu bir tutum geliştirme im
kanı verebilir.
Ölüm sonrasına bağlanan umutların bu dünyadaki mahrumiyetle
de ilişkili olabileceği bazı psikolojik teorilerde sık sık dile getirilmiştir.
Buna göre, kişinin hayal kırıklığı bu hayatta ne kadar büyükse, gelece
ğe, bir öte dünyaya inancı da o kadar büyüktür.27
Örneklemimizin çoğunluğunun (% 40.5) böyle bir düşünce ve tutu
mun kendi durumları açısından uygun olmadığını belirtmeleri, önemli
bir bölümünün de bu konuda kararsızlıklarını dile getirmeleri (% 37. 6),
belirtilen teoriye destek sağlamıyor gözükmektedir. Ömeklem grubu
muz içerisinde yalnızca dini görevlerini tam olarak yerine getirenler,
en yüksek oranda, bu dünyada güçlük ve sıkınh çekenlerin ölümden
sonraki hayatta rahat edeceklerine inanmaktadır. Bu gösteriyor ki,
ölüm sonrası için beslenen umudun büyüklüğü, dini görevleri yerine
getirmedeki tamlıkla ilişiklidir. Dini görevlerini daha az sıklıkla yerine
getirenlerde bu yöndeki inanç ve umudun çok belirgin olarak azalma
ya başlaması ve diğer gruplarda bu azalmanın daha da artması ve sıfır
noktasına yaklaşması anlamlı bir şekilde kendini göstermektedir.
27
Bkz. Argyle B.Ball aluru . The Soda! Psychology of Religion, s. 191.
-
,
ÖLÜMLE İLGİ Lİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
139
SONUÇ
Yaptığımız araştırmada elde edilen verilere göre, çoğunluğunu ilk
yetişkin ve orta yaştan kimselerin oluşturdu ğ u örneklem grubumuzu
ölüm konusunun oldukça ilgilendirdiği ve düşündürdüğü anlaşılmak
tadır. Bu konuya kayıtsız kalanlar varsa da bunlar küçük bir azınlığı
oluşturmaktadır. Bu dönem içerisindeki yaş farklarının, sonuçları etki
leyici anlamlı bir rolü görülmemekle birlikte, 30-40 yaşlarında ve 40-60
yaşlarında insanların ölümle daha yakından ilgili oldukları söylene
bilir. Allah inancı ve dindarlık seviyesi ile ölüm farkındalığı arasında
yakın bir ilişki vardır. İnanç ve dindarlık seviyesindeki yükselmeyle
orantılı olarak bireyler ölümü c aha sık düşünmektedirler. Dine ilgisiz,
şüpheci ya da inançsızların ölümü daha az düşündükleri ya da hiç dü
şünmedikleri anlaşılmaktadır.
Allah' a inanma ve dini görevleri yerine getirmedeki şiddet ve kuv
vet derecesi, ölüme verilen anlamı etkileyen önemli bir faktör olmak
tadır. Buna göre, inançlı dindar kimseler için ölüm daha çok "sonsuz
bir hayatın başlangıcı" olarak anlam kazanırken, şüpheci ve inançsızlar
için ölüm bir "yokluk ve hiçlik" ten ibarettir.
İnançlı dindarlar genellikle ölüme tevekkül ve sükunetle yaklaşır
ken, inançsız kişilerin hakim tepkisinin " isyan ve öfke" olduğu gö
rülmektedir. Şüpheci ve ilgisiz, din karşıtı kimseler ölüm karşısında
ki endişe ve tedirginliği, en çok onun düşüncesini zihind.en kovarak,
"bastırma" mekanizmasına başvurarak alt etmeye çalışmaktadırlar.
Ölüm karşısında "korku ve sıkıntı" inançlı dindar kişilerin önemli
bir kısmının hakim tepkisi olarak gözükmektedir. Bu korkunun temel
de günahkarlık duygusuyla, dini sorumluluk bilinciyle yakın ilişkisi
vardır. Bu yüzden "ölümden sonra Allah'ın huzurunda hesaba çeki
leceğimi düşünerek korkuyorum" cümlesiyle ifade edilen bir tutum
açığa çıkmaktadır. Şüpheci ve inançsızlar en fazla sevilen objelerden
ayrılmaya yol açtığı için ölümden korku duymaktadırlar. Dindar olma
yanların önemli bir bölümü için ölüm korkusu, ölümle her şeyin sone
ereceği düşüncesine dayanmaktadır.
Cinsiyet farkının anlamlı bi r şekilde etkili olduğu bir-iki durum
dan başta geleni bu ölüm korkusudur. Elde edilen verilere göre ölüm
140
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PS İ K O LOJ İ S İ v e DİN
korkusu kadınlarda daha yüksek düzeylerde olup, kadınların ölüm
den korkma nedenleri arasında en yaygın olanı "sevilen obj elerden
ayrılma"dır. Dini sorumluluk bilinci de buna yakın bir korku sebebi
olmakla birlikte, erkeklere kıyasla d aha alt düzeyde yer almaktadır.
Ölüme arzu duyma, ya dini inanç ve öğretilerin vaat ettiği "son
suz mutluluk" kapısı olması ya da "hayatın güçlüklerinden bir kaçış"
olması dolayısıyla yaşanmaktadır. Bu iki tutumun her ikisine de inançlı
ve dindar kimselerde rastlanmaktadır. Buna karşılık şüpheci ve inanç
sızlarda ölüm hiçbir şekilde arzu edilmeyen bir olgudur. Kadınlar, en
çok hayatın güçlüklerinden kurtuluş olarak gördükleri ölüme erkekler
den daha çok arzu duymaktadırlar.
Ölmüş bir insanla karşılaşma ya da bir mezarda hazır bulunma,
inançlı dindar kişilerde en fazla ölüm sonrasını düşünmeye, iyilik ve
ibadetleri çoğaltma isteğinin uyanmasına yol açan bir etki meydana
getirmektedir. Dindar olmayan, şüpheci ve inançsız kimseler açısından
ölümün tabii bir olgu olması dışında bir anlamı olmadığı için, herhangi
bir yönde etkilenme de olmamaktadır. Aynı şekilde inançlı ve dindar
insanlar için sevilen bir yakının ölümü kişinin ilahi irade karşısında
kendi, "güçsüzlük ve çaresizlik" durumunun bilincine yakından ulaş
tıran ibret verici bir olaydır. Din karşıtı kimselerde sevilen bir yakının
ölümü çaresizlik tecrübesinin yaşanmasına yol açmakla birlikte, dine
ilgisiz ve inançsız kimseler için böylesi bir ölüm "hınç ve isyan" duy
gularını açığa çıkaran bir etkiye sahiptir. Kadınlarda sevilen bir yakının
ölümünün hakim tepkisi, erkeklerden farklı ve anlamlı bir şekilde en
fazla " acı ve üzüntü" olarak kendisini ortaya koymaktadır.
İnançlı dindar kimseler, ölümden sonra yeniden diriliş ve sonsuz
bir hayatın varlığına inanç be.s lemektedir. Şüpheci ve inançsızlarda
ölüm ötesi bir hayatın varlığı reddedilirken, "insani eser ve başarıların
sonsuzluğu" na duyulan inanç en üst seviyededir.
Elde ettiğimiz veriler, günümüz aydınının ölüm ötesi ile ilgili
ciddi, inanç problemleri yaşadığını ortaya koymaktadır. Allah'a ina
nanların dörtte biri cennete, yarısına yakını da cehennemin varlığına
inanmamaktadır. Dinin çerçevesini belirlediği ölümsüzlük düşüncesi
ne uygun düşmeyen biyolojik, sosyal, fiziki vb . ölümsüzlük anlayışına
sahip olanlar, toplam sayının üçte biri kadardır. Bu bulgular, Batı' da da
ÖLÜMLE İLGİLİ TUTUMLAR VE DİNDARLIKLA İLİŞKİSİ ÜZERİNE
141
benzeri örneklerini gördüğümüz şekilde, çağdaş kültürün, ölüm ötesi
ile ilgili olarak geleneksel dini inançların haber verdiği bilgilere karşı
büyük bir güvensizlik geliştirdiğini ortaya koymaktadır.
İnançlı dindar kimselerin ölümle ilgili olmaları ölçüsünde, bu
konudaki düşünce ve kaygıların onları dini daha iyi yaşamaya ve uy
gulamaya yönelik bir etkiye yol açtıkları anlaşılmaktadır. Dindar ol
mayan kimselerin ise, ölümü düşünerek ya da ondan etkilenerek dine
yönelmeleri söz konusu değildir. Böylece, ölüme yönelik ilgilerin ancak
dini bağlanma ile bir arada işleyen bir motif olduğu görülmektedir. Bu
bakımdan denebilir ki, dindarlık ölümle ilgilenmeyi ölüm de dindar
lığı artıran bir ilişki içerisinde yer almaktadırlar. Buna uygun olarak,
ölümün aşılamazlığı ve çaresizliği karşısında dinin güven sağlayıcı
faydasından en çok dindarlar yararlanmaktadır. Ölümle ilgili inanç
ve düşünceler dindarların hayat tarzını önemli ölçüde etkilemekte
dir. Fakat normal şartlarda dine ilgisiz bir kısım kimselerin de dinin
güven sağlayıcı atmosferinden zaman zaman yararlandıkları, ölümle
ilgili inanç ve düşüncelerin etkisiyle geçici de olsa dine yöneldikleri
anlaşılmaktadır. Buna karşılık din karşıtı kimselerin dünyasında ölüm
karşısında güven sağlayı cı bir sığınak olarak dinin hiç yerinin olmadı
ğı gibi, ölümle ilgili inanç ve düşüncelere hayat tarzlarını etkileyecek
şekilde yer vermeleri de söz konusu değildir. Dindarlar ölümü daha
çok düşünmekte, ondan korkup kaygı duymakla birlikte, ölüm üzeri
ne düşünmeyi sürdürmektedirler. Dindarlar arasında belli bir oranda
ölümün varlığını rahatsız edici bul anlar olduğu gibi, dindar olmayan
kimseler arasında da ölüm üzerine düşünmenin gereğine inananlar
vardır. Büyük bir ihtimalle bunlar günahkarlık duyguları ağır basan
ya da yaşam tarzı itibariyle daha sektiler olan bir gruptur. Buna karşı
lık inançsız kimseler en çok, ölüm üzerine düşünmenin huzur bozucu
gereksiz bir davranış olduğunu düşünme eğilimi taşımakta, rahat ve
huzuru ölümü inkarda bulmaktadırlar. Onlar ölümü inkar etmek yo
luyla bir rahatlığı tercih etmektedirler. Örneklem grubumuzda yer alan
kişilerin büyük çoğunluğu sosyal mahrumiyet içersisinde yaşayan in
sanların, ölümden sonraki hayatta rahat edeceklerine inanmamaktadır.
Böyle bir inanç taşıyanların diğerlerinin ancak yarısı kadar olmaları,
dindarlığı "engellenme teorisi" çerçevesinde ele alan görüşlere destek
142
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTE Sİ P S İ K O L OJİ S İ ve DİN
sağlamamaktadır.Çok güçlü bir dini inanca sahip kimseler açısından
böyle bir dini tesellinin anlamı vardır; daha alt seviyede dindar ya da
ilgisizler açısından böyle bir inanca bel bağlama ya düşük oranlardadır
ya da bu kararsız kalınan bir konudur.
Kısaca, araştırmamızda, ölümle ilgili olarak geliştirilen_ duygu, dü
şünce ve tutumlarla, dini inanç ve uygulamalar arasında sıkı ilişkilerin
varlığı tespit edilmiştir. Dini inanç ve uygulamadaki kuvvet ve sıklık
derecesine göre anlamlı bir şekilde farklılaşan tutumlar söz konusudur.
Dindar kişiler genel olarak ölümle daha fazla meşgul olmakta, buna
karşılık ölüm karşısında daha olumlu tutumlar geliştirmektedir.
Dördüncü Bölüm
AHİRET İNANCININ
PSİKOLOJİK TEMELıERİ
İman psikolojik bakımdan, duyu ve algı alanının ötesinde bir ger
çekliğe sahip bulunan şeylerle ilgili bir inanç besleme durumu olarak
tanımlanabilir. Yani iman, hazır ve burada olmayan, insan idraki tara
fından kuşatılamayan aşkın bir obje(=ğayb) ile ilgili kabul ve tasdik edi
ci bir tutumdur. İmana konu olan hususların tamamı "mebde ve mead"
denilen meselelerle ilgilidir. Bu bakış açısıyla, imanın ana konusunun
Allah ve ahiret olduğu söylenebilir. Kur'an'da ahirete imanın çoğu
kere Allah' a imanla birlikte zikredildiği (Al-i İmran 3/ 113-114; Nisa
4/ 38; Tevbe 9 / 19;Haşr 58 / 22) görülmektedir. Ahireti inkar etmenin ise
Allah'ı inkar anlamına geldiği( Ra'd 13 / 5; Nahl 1 6 / 22), Allah'a ve ahi
rete inanmayanların aynı kişiler olduğu ( Bakara 2/ 264; Tevbe 9 / 29, 45)
kaydedilmektedir. Bu durum, dirilişe ve ahiret gününe imanın, Allah' a
ve O'nun kudret, hikmet ve adalet gibi sıfatlarına inanmakla, Allah'a
imanın da ahiret gününe imanla doğrudan ilgisi olduğunu ortaya koy
maktadır. Öyle anlaşılıyor ki, inanan bir insan açısından ahirete olan
inancımızın mahiyeti ve derecesi genelde Allah' a olan inancımızın ma
hiyeti ve derecesini yansıtır ( Bakara 2/ 28; A'raf 7/ 158; Yasin 36 / 78-79).
Ahirete iman, Allah'ın varlığına imanla birlikte vardır. Bununla birlik. . te, Allah' a inanmak ile ahirete inanmak mahiyetçe aynı şey değildir.
Bir başka deyişle, ahirete inanmanın psikolojik olarak kendine has bir
tabiatı vardır.
144
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTE Sİ P S İKOLOJİSİ v e DİN
Allah'ın varlığına iman genelde insanların çoğu tarafından psiko
lojik bir zorunluluk olarak hissedilmektedir. Tanrıtanımazlık(=ateizm),
imkansız değilse bile çok ender bir durumdur ve genel olarak ta rasyo
nel olmaktan çok duygusal temellere dayanmaktadır.1 Günümüzde ya
pılan araşbrmalar, hangi yaş ve sosyo-kültürel kesimden olursa olsun,
günümüz sektiler kültür ortamında bile Allah inancında ciddi bir sar
sınb yaşanmadığı, dini inançlar manzumesi içerisinde en yüksek oran
da Allah'ın varlığına inanıldığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık,
ölümden sonraki hayatla ilgili inanç - yeniden diriliş, ilahi mahkemede
yargılanma, cennet ve cehennem- konularında şüphecilik ve inkarcılık
tutumlarında belirgin bir arbş görülmektedir. Gerek batı toplumların
da gerekse ülkemizde, dini bakımdan inançlı nüfusun önemli bir kıs
mının, ölüm ötesi hayatı tanımlayan inanç konularının bir kısmına ya
da bütününe inanma güçlüğü yaşadıkları görülmektedir. Bu konudaki
inançsızlık, her ülkede, her dinin mensuplarında, her yaş ve meslekte
hatta bazı yerlerde din adamları arasında bile, -oranları eşit olmamakla
birlikte-, arbş kaydetmektedir. Özellikle cehennem konusu, bazı kimse
ler tarafından bağışlayıcı Allah fikri ile bağdaşamaz gözükmektedir. Bu
kimselerin cehennemin varlığına karşı çıkmayı gerektiren bazı psikolo
jik durumlar içerisinde bulunduğunu kabul etsek bile sonuçta, yeniden
diriliş, hesaba çekilme, cennet ve cehennemin varlığına inanç düzeyi,
anlamlı bir şekilde Allah'ın varlığına inançtan daha düşük düzeylerde
benimsenmektedir. 2
İslam öncesi puta tapıcı Arap toplumunda da benzeri eğilimin
güçlü bir şekilde kendisini gösterdiği bilinen bir gerçektir. Onların
çoğu yaratıcı ve düzenleyici bir Allah fikrine karşı çıkmamakla birlikte
(Ankebut 29 / 61; Lokman 31 / 25; Zümer 39/ 38; Mü'minun 23 / 84-85;
Fussilet 41 / 50; Zuhruf 43 / 9), yeniden dirilişi imkansız görerek bunu
kesin olarak reddediyorlardı. (Yasin 36/ 78; Vakıa 56 / 47-48; En'am
6 / 29) Bu inançsızlıklarını haklılaşbrmak için de birtakım akıl yürüt1
2
Bkz. Vergote ,Antoine. ,Psychologie Religieuse, 3.bas., Bruxelles 1969, 2.277-283;
Mehmet Aydın, Din Felsefesi, Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınlan, İzmir 1987, s. 162183.
Bkz. Delooz. Pierre, "Qui croit a l'au-dela", A.Godin(edt.) Mort et Presence, etudes
de psychologie, Bruxelles 1971, s.17-38; Vergote, Antoine, Religion, Foi, İncroyance,
Bruxelles 1983, s. 68-74.
AHİRET İNANCININ P S İ K O LOJİK TEMELLERİ
145
melere, tecrübe dünyasının verilerine başvuruyorlar, itirazlarına cevap
oluşturacak somut, elle tutulur deliller talep ediyorlar ve böylece (Du
han 44 / 36; Casiye 45 / 25) çok güçlü şüphe ve inkarcı tutumlar sergili
yorlardı (Yunus 10 / 7; Nahl 1 6 / 22,38; İsra 17 / 98; Mü'minun 23 / 82-83;
Neml 27 / 66; Sebe 34/ 7; Casiye 49 / 23-24;; KM 50 / 2-3; Kıyame 75 / 5-6) .
Bu yüzden, bu dünya hayahnın ötesinde bir hayahn varlığı, insanların
öldükten sonra diriltilip kaldırılmaları, hesaba çekilme, Allah ile karşı
laşma, müşrik Arapların Kur'an öğretisi içerisinde oldukça rahatsız ol
dukları ve en sert tepki gösterdikleri konulardan birisi olmuştur (Alak
96 / 8; Tekasür 102 / 8) .
Tabiah itibariyle ölüm ötesi hayahn dünyevi zihniyete sahip kim
seler açısından ciddi bir inanma güçlüğü arz ettiğini söylemek müm
kündür. Ancak bu konunun inananlar açısından da bir anlama gü çlü
ğü ihtiva ettiğini yine Kur'an'daki örneklerde görmek mümkündür.
Sıradan inançlı insanların yanı sıra (Bakara 2/ 259), Hz.İbrahim gibi
bir peygamberin bile "Rabbim ! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana gös ter'' diye
Allah' tan talepte bulunması ve bunun da şüphe ya da inançsızlığından
dolayı değil " tatmin arzus u nd a n kaynaklandığını belirtmesi(Bakara
2/ 260) burada kayda değerdir. Görüldüğü gibi, dini inançlar manzu
mesi içerisinde ahiret inancı, insan psikolojisi açısından en problemli
"
alanların başında gelmektedir. Çünkü burada basitçe bir inanç yokluğu
değil, kabul edilen dinin temel öğretisi ile tezat teşkil eden bir inkar söz
konusudur. İnanma durumunda ise, ilk planda akıl ve tecrübe alanı
dışında kalması bakımından, hiç tasavvur edilemeyen kökten değişmiş
bir vücudu anlama güçlüğü ortaya çıkmaktadır. Bedensel olarak bir ye
niden var oluşun Allah tarafından yarahlmasını tasdik ederek yeniden
dirilme düşüncesini benimseme, kendine has birtakım zihinsel güçlük
lerle karşılaşmaktadır.3
Ölüm ötesi dünyanın varlığı ve oradaki hayahn nasıl olacağı ile il
gili açıklamaların, ölüm sonrası varoluştan bağımsız olduğu bir gerçek
tir. Başka bir deyişle, öte dünyaya ilişkin kanıtlarla bu dünyanın varlığı
arasında bir bağlanh yoktur. Bununla birlikte, öte dünyanın varlığı ve
oradaki varoluşun nasıl olacağına ilişkin inanç ve kanaatimiz, bu dün3
Bkz. Koç Turan, Ölümsüzlük Düşüncesi, İz yayınalık, İstanbul 1 991,s. 163-205
146
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
yadaki hayabmızı köklü bir biçimde etkilemektedir. Dolayısıyla, ahiret
konusunda dinin, nübüvvetin bildirdiklerini kabul etmenin dışında ya
pılacak bir şey yoktur; çünkü onlar başka bir yolla ispatlanamaz. İnsan
gayb ilişkisi bağlamında düşünüldüğünde, sonlu bir alandan örnekler
sunmak ya da benzetmeler yapmak suretiyle sonsuzun anlablmaya ça
lışılması, zorunlu bir keyfiyettir. Çünkü, sonsuz boyutu ya da aşkınlık
alanını insanın kavraması mümkün değildir. İşte bu imkansızlık dola
yısıyla, ğayb alanının insana ancak, onun bildiği şeylerle benzetmeler
ve örneklemeler yapılarak anlablması zorunluluğu doğmaktadır. Bu
yüzden Kur'an'ın anlabmlarında, bizim için ğayb kategorisinde yer
alan gerçekleri, algı alanımıza giren nesnelerle somutlaşbrmak suretiy
le anlatıldığı görülmektedir. Normal insanın, sonuçta ahirete inanmak
zorunda olduğunu kabul etsek bile, bunun ancak belli bir süreçten ge
çerek mümkün olabileceğini ifade etmemiz gerekiyor. Bu yüzden ye
niden dirilme düşüncesi, ruhun tabiatıyla belirlenmiş bir sonsuzluk ya
da ölümsüzlük fikrinden çok farklı olup, ancak bir yığın psikolojik di
rençlerin aşılması ve dini yönelimin derinden bir gözden geçirilmesi ile
mümkün olabilmektedir. Zihinsel düzeyde yaşanan zorlanmanın ya
nında duygusal dirençleri de göz önünde bulundurmak gerekmekte
dir. Ahiret inancı çerçevesinde yer alan "ilahi mahkemede yargılanma"
(cehennemde ceza çekme ihtimali) bakış açısı, belli bir "suçluluk ve gü
nahkarlık duygusu" sıkınbsını besleyecek tabiattadır. Bundan dolayı,
insan psikolojisinde kendiliğinden yer alan "ölümsüzlük arzusu"ndan,
dindeki ahiret inancının ihtiva ettiği fikirlere ulaşma her zaman kolay
ca gerçekleşebilen bir durum olarak gözükmemektedir.
Şüphesiz ki, bu inanma ve anlama güçlüğü aşılamaz bir durum
değildir. Yeryüzündeki Allah'ın işaretlerine dikkatini yönelten ve ilahi
mesaja kulak veren kimseler açısından ahiret inancı hayab anlamlan
dıran ve davranışları yönlendiren çok güçlü imalar ihtiva etmektedir.
Ölümün bir son değil, geçici hayattan sonsuz hayata giden yolda bir
ara durak olarak tanıblması bakımından, ahiret hayab ile ilgili inançlar
Müslüman için çok önemli psikolojik dayanaklar sağlamaktadır.
AHİRET İNANCININ P S İ K O LOJİK TEMELLERİ
147
1 . Ahiret İnancı ve Ölümü Kabullenme
Dünyada tüm insanların müşahedesine açık en önemli iki olay şüp
hesiz doğum ve ölümdür. Ölümün kaçınılmazlığı evrensel ve önü alına
mayan bir gerçek olduğuna göre (Al-i İmran 3 / 185; Enbiya 21 / 35) ona
verilecek anlamın, kişinin bireysel ve toplumsal hayalında çok önemli
yönlendirici etkiler meydana getireceği kolaylıkla ifade edilebilir. Fakat
ölüm psikolojik olarak kabul edilmesi çok zor bir gerçektir. Çünkü in
san, kendi yok oluşunu ve tükenişini düşünmek bile istememekte, geç
mişteki anıları ve gelecekle il gili ümitleriyle yaşamaktadır. Bu yüzden
ilk nazarda ölüm insana tabii bir olay gibi görünse de, herkes böyle bir
gerçek karşısında kendisini kolayca boyun eğmeye hazır hissetmemek
tedir. Freud'un ifadesiyle, "kimse kendisinin öleceğine inanmaz" veya
" bilinçdışında herkes kendi ölümsüzlüğüne inanır" .4 ve bu yüzden de
hiç ölmeyecekmişiz gibi yaşarız. İnsan için ölüm ne kadar tabii ise o ka
dar da musibet olarak gözükmektedir. Bu noktada psikolojik bir çelişki
yaşanmaktadır; aynı anda hem ölümün varlığı kabullenilmekte fakat
hem de ondan kurtulmak is tenmektedir. Açıkçası insan şuuru ölümü
"yok olma" olarak inkar ediyor, fakat büyük ve önemli hadise olarak ta
onu kabul ediyor.5 Böylece "ölüme boyun eğme" ve ona "itiraz etme"
tavırları aynı anda yaşanmaktadır.
Ölüm genel olarak insanlarda korku ve kaygı uyandıran bir et
kiye sahiptir. Ölüm korkusu gerek hemen hemen her insanda var
lığını hissettirmesi, gerekse şiddet ve tesirinin kuvveti bakımından
diğer bütün korkulardan ayrılır. Yaşadığımız bütün korkuların te
melde sadece ölüm korkusu olduğu, ölüm korkusunun diğer bütün
korkuların anası olduğuna dair görüşler vardır6 Geçmiş kültürlerde
olduğu gibi zamanımızda da ölümle ilgili birçok adet, ayin ve tö4
5
6
Freud, Sigmund, "Ölüme Yönelik Tutumumuz", Uygarlık, Din ve Toplum (çev.Sel
çuk Budak) Öteki Yayınevi Ankara 1995, s.75.
Morin, Edgar, L'Homme et la Mort dans l'Histoire, Paris-Correa, 1951, s.15; Bau
man, Zygmunt, Ölümlülük, Ölümsüzlük ve Diğer Hayat Stratejileri (çev. Nurgül
Demirdöven), Aynntı Yayınlan, İstanbul 2000,s.24 vd.
Zulliger Hans, Çocuklanmızın Korkulan (Çcv. Kamuran Şipal), Bozak yayınları, İs
tanbul., 1975, s. 25 Thomas, Louis -Vincent, Ölüm (Işın Gürbüz), İletişim Yayınlan,
İstanbul 1991; Yalom, Irvın, Varoluşçu Psikikoterapi, (çev. Zeliha İyidoğan Babayi
ğit) Kabala Yaymevi, İstanbul 1999s.52-94.
148
Ö LÜM, Ö L Ü M ÖTESİ PS İ K O L OJ İ S İ v e D İ N
renlerin oluşmasında ve işlemesinde korku unsurunun önemli bir
faktör olduğu görülmektedir.7
Kendi döneminde insanların pek çoğunda açık ya da gizli ölüm
korkusunun varlığını müşahede eden İbn-i Sina, müstakil bir risalesini
bu konuyu incelemeye ayırmışhr.8 Ölüm korkusunun en tipik tezahür
lerini, ölüme çok yaklaşmış bulunan insanlarda müşahede etme imkanı
vardır. Ölmekte olan hastalar üzerinde birkaç yıl boyunca yapılan mü
şahedelere dayalı bir araştırmada, çok yakında ölebileceği kendisine
haber verilen kişilerin çok büyük sarsınhlar geçirdiği ve beş psikolojik
safhadan sonra ancak ölümü kabullendiği ileri sürülmüştür. Önce şüp
heli bir hayret sonra isyan duygularıyla sarsılan ölümcül hasta, daha
sonra bir çöküntü içerisinde şiddetli sıkınh ve üzüntüler yaşamaktadır.
Bu arada, ölüme yaklaşan kişinin geçmişte çözümlenememiş psikolojik
sorunları yeniden canlanmakta ve abarhlmış bir biçimde yaşanmakta
dır. Böylece kişi ölümün yanı sıra geçmişten getirdiği türlü çahşmalarla
da başa çıkmak zorunda kalmaktadır. En son safhada kişi kendisini bu
karşı konulmaz akıbete teslim olmaya hazır hale gelmektedir. Bir başka
araşhrmada da ölmekte olan kişinin yaşadığı çok karmaşık duygular
içerisinde şunlar ayırt edilmektedir: Bilinmezliğin korkusu, yalnızlık
korkusu, yakınları yitirme korkusu, bedeni yitirme korkusu, deneti
mini yitirme korkusu, acı duyma korkusu, kimlik duygusunu yitirme
korkusu, gerileme korkusu .9
Bu korku uyandırıcı ve ürkütücü tabiah dolayısıyla ölüm gerçeği
ile karşılaşmak ve onu kabullenmek çoğu insan için oldukça zor bir
durumdur. Bu yüzden, ölümü hiç düşünmemek, ölüm hiç yokmuş
gibi yaşamak ya da ölüm sonrasını bir "hiçlik" olarak varsayıp, haya
tın zevkini çıkarmak düşüncesiyle hareket eden kimi insanların ölüm
gerçeğini reddedici bir tutum geliştirdikleri görülmektedir. Ölümün
varlığını inkar etme özellikle günümüzde Batı toplumlarında görülen
7
8
9
Örnek, S. Veyis, Anadolu Folklorunda Ölüm, Ankara 1971, s. 108; Zulliger, a.g.e., s.
26-28.
Bkz. İbn-i Sina, Risale fi defi ğami'l-mevt (Ölüm Korkusundan Kurtuluş) çev. M.
Hazmi Tura, Burhilneddin Mtb,, lst., 1 942. Ayrıca bkz. İbn-i Miskeveyh, Tehzib-i
Ahlilk, Mısır 1299, s. 81-84
Bkz . . Hökelekli, " Ölüm ve Ölüm ötesi Psikolojisi",.UÜİFD,c.3 (1991) 5.3, s. 158.
AHİRET İNANCININ P S İ K OLOJİK TEMELLERİ
149
en yaygın tutumlardan birisidir.1° Cinsellik, refah ve mutluluk düşün
cesinin hakim olduğu çağdaş dünyada, ölümü hatırlatan ve hatırlata
bilecek olan her şeyden uzak kalma çağdaş bir davranış biçimi halini
almıştır. Utanç verici bir olgu olarak algılanmaya başlanan ölüm, adeta
sosyal olarak kendisinden bahsedilmesi yasak bir tabuya dönüşmüş
tür.11 Genel olarak, ölümün gizlenmesi, bütün toplumsal davranışlarda
az veya çok ustalıkla kendisini göstermektedir. Bireysel düzeyde ise,
ahirete inanmayan kimseler ölüm hakkında hiç düşünme fırsatı kalma
yacak şekilde kendilerini çeşitli uğraşlara kaptırmak suretiyle bu kor
kuyu "maskeleme" ya da ölüm düşüncesini şuurundan tamamen atarak,
onu hiç hatırlamamaya çalışarak, "bas tırma" yoluyla onun kaygı verici
varlığının etkisinden uzaklaşmaya çalışmaktadırlar. Şurası bir gerçek
tir ki, ölüm düşüncesinin bastırılması hayatı örseler, zira kendisini bu
şekilde savunan kişi ölümle karşılaşmamak için bir bakıma ölü taklidi
yapmaktadır.12 Bir başka deyişle, ahret inancına sahip olmadan ölümü
düşünen kişi, ölümü her düşündüğünde ölecektir. Oysa ki ölümün ha
yatla birleştirilmesi hayatı zenginleştirir; bireylerin kendilerini önem
siz şeylerle bunaltmaktan kurtarmalarını, daha anlamlı ve daha sahici
olarak yaşamalarını sağlar. Ölümün tam farkında olmak kökten kişsel
değişimlere neden olabilir.13
Araştırmalar, güçlü bir dini uyuma sahip olanların ve samimi
dindarların, ölümü daha kolay kabul ettiklerini göstermektedir. Ölüm
anları, hayatın, cesaretin ve inancın test edildiği durumlar olarak al
gılanmaktadır. Böyle bir algı, ölümün yok olma, acı çekme ve sevdik
lerinden ayrılma gibi yorumları engellemektedir.14 Ahiret inancının,
ölümü sık sık hatırlama ve ölümle yüzleşmeye yol açması bakımından
belli ölçüde kaygı uyandırıcı ya da artırıcı olduğu söylenebilir. Ancak,
10
11
12
13
14
Bkz. Aries, Philippe, Batılının Ölüm Karşısında Tavırları (çev.MehmetA!i Kılıçbay)
Gece Yayınları, Ankara 1991.
Aries,, Philippe "La mort interdite: le changement des attitudes devant la mort dans
!es societes occidentales" . Archives Europeennes de Sociologie, 8, 2 (1 967), s. 169195.
Vergote, Antoine, Religion, Foi, İncroyance, Bruxelles 1983, s.66.
Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.94.
Bkz. Hood, Ralph F. Spilka, Bemard. Hunsberger, Bruce. Gorsuch, Richard. The
Psychology of Religion, 2.bas., New York-London, 1996, s.389.
150
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİK OLOJ İ S İ v e DİN
inanan bir insanın ölüm olgusunun yol açbğı korku ya da kaygıyı, ölü
mün varlığını inkar ederek, ölüm gerçeği ile kendi zihni arasına duvar
örerek değil, ölümden sonra devam edecek bir hayat vadine bel bağ
layarak aşmaya çalışması son derece akla uygundur. Ölüm gerçeği ile
yüzleşme cesareti gösteren, ölüm düşüncesi ile sık sık karşılaşan, ölü
mü kabullenen ve belli düzeyde ölümden kaygı duyan inanan bir insan
için .bu durum dini faaliyetlere güdüleyici bir etki yapar. Böylece, ahi
ret inancının çift yönlü bir etkisinden söz etmek mümkündür. Ölümü
hatırlama, ölüm düşüncesi ile daha çok içli dışlı olma, ölüm gerçeğini
kabullenmeye bağlı olarak bir yanda belli bir kaygı yaşanırken, öbür
yanda ölüm sonrası için hazırlık yapma, dini görevlerini yerine getir
meye çalışma arzusunu uyandırma bakırrundan da olumlu bir yönelişe
yol açmaktadır. Böylece dindarlık düzeyi ölüm kaygısını, ölüm kaygısı
da dindarlık düzeyini etkilemekte15 fakat sonuçta Allah inancı ve bera
berinde Ahiret inancı, ölüm korku ve kaygısını azalbcı, 16 ölüm ötesi ile
ilgili umutları arbrarak kişiyi rahatlabcı bir işlev görmektedir.
2. Ö l ü msüzl ü k Arzus u ve Ahi ret İ nancı
Ölüm korkusu nasıl insanın en temel korkusu ise, ölümsüzlük ya
da sonsuzluk arzusu da en temel arzusudur. İnsanda gerçek bir ebedi
yaşama, sonsuzca yaşama isteği vardır. Bir olgu olarak ölümün evren
selliği ne ölçüde gerçekse, bir duygu ve arzu olarak ölümsüzlük isteği
de o ölçüde evrensel bir psikolojik gerçektir. Ölümlü varlık yapısına
rağmen i nsan sonsuza kadar kesintisiz yaşama, hiç yok olmama duy
gu ve arzusuna sahiptir. Çocuk, genellikle hayatın sürüp gideceğin
den şüphe etmez; onun öğrenmek ve içine sindirmek zorunda olduğu
şey ölüm gerçeğidir. Hz. Adem'i Allah'ın buyruğu dışına çıkmaya ve
Şeytan'ı n telkinleri altında davranmaya sürükleyen de bu arzunun ta
kendisidir ( A'raf 7 / 20; Taha 20 / 120). İnsanı korkutup ürküten, en
dişelendirip rahatsız eden şey hayabn sürüp gideceğine inanmak de
ğil, onun bir yerde son bulacağım hissedip düşünmektir. Bu yüzden
15
Yıldız Murat, Ölüm Kaygısı ve Dindarlık, İzmir İlahiyat Vakfı yayınlan, İzmir 2006,
16
Bkz. Karaca,Faruk Ölüm Psikolojisi, s.334, 364.
s.181-184.
AHİRET İNANCININ PSİKOLOJİK TEMELLERİ
151
Filozof Unamuno, yok olmaktansa ebediyen cehennemde yaşamaya
razı olduğunu, çünkü hiçbir şeyin kendisine, hiçliğin kendisi kadar
korkunç görünmediğini ifade etmiştir.17 Jung da ölüm ötesi bir hayata
inanmanın insanın varlık yapısına eşit olduğunu şöyle dile getirir:" İn
sanların büyük çoğunluğu her zaman hayatın devamlılığına inanma ihtiyacı
duydular( . . . )Hayatzn ölümü aştığını düşündüğümüz zaman, bu düşün cenin
anlamı bizden kaçıp kurtulsa, aklımızla tam kavrayamasak bile, yine de haya
tın içinde hareket ediyoruz. Ölüm ötesi bir hayata inanma insan için kaçınıl
maz, zorlayıcı bir durumdur."18
Hayabn sürekliliği algısı, yaşarrun her döneminde insan tabiabnın
derinliklerinde kök salmış çok belirgin bir eğilimdir. Tüm insanlığın
dini ve ahlaki tecrübesini göz önünde bulunduracak olursak, genelde
insanın manevi ve ahlaki değerlerinin kaybolacağını bir türlü kabul
edemediği görülmektedir. Yani insanın tüm çalışma ve gayretlerinin
sonunda başarısızlıkla sonuçlanacağı, her şeyin sanki hiç olmamış gibi,
tekrar başladığı yere geleceği duygusu dini ve ahlaki tecrübeye ters
düşmektedir. Öte yandan, yaşlılık dönemine gelmiş bir kimsenin geri
leme, kayıplar ve ölüm karşısında yaşadığı sıkınblara geçerli bir çözüm
bulması "süreklilik" duygusunu koruyup korumaması ile çok yakın
dan ilgilidir. İnsanın payına düşen bir "adalet" olması gerektiği inan
cı, kaybedilenlere karşı önemli bir telafi imkanı sağlar. Yani, yaşlı ve
ölümcül olanın yitirdiğine karşılık bir şeyler alabilmesi genel kuraldır.
Bu anlamda "sonsuzluk inancı" telafi ilkesinin sonuçlarından birisidir
Sonsuzluk kavramı, ölenin ve kalanların ortak bir referans çerçevesi
ni paylaşmalarını sağlar; diğerlerinin, çevredekilerin kaygısını azalbr;
ölenin hakkım aldığı düşüncesiyle çevreyi rahatlahr; gerileyici mü
dahale için pekiştirme sağlar("Yapacak bir şey kalmamışh!"); ölen ve
ölüm yüzünden doğabilecek toplumsal kesintiyi engeller ( "Yas tutacak
vakit yok, o şimdi daha mutlu!" ) . 1 9 Bu yüzden ölüm sonrası sonsuza
kadar süren yaşam düşüncesi en çok yaşlıların sarıldığı bir inanç olarak
değer kazanır İşte Ahiret inancı gücünü büyük ölçüde böyle bir duy17
18
19
de Unamuno, Miguel, Yaşamın Trajik Duygusu (çev. Osman Derinsu) İstanbul 1986,
s.20-24;50.
Jung C.G, Problemes de l' Ame Moderne (Fr.çev.. Yves Le !ay) Corr�a 1%0, s.241.
Çileli, Meral, "Ölüm", Bekir Onur, Gelişim Psikolojisi, Yetişkinlik. Yaşlılık.Ölüm.
Verso Yayınlan, 2.bas.,Ankara 1991,s.200-201.
152
ÖLÜM, Ö L Ü M ÖTESİ P S İ KOLOJİSİ v e DİN
gudan almakta ve bu temel arzusuna seslenmektedir. Ahiret inancına
sahip kişiler, hiçliğin, yok oluşun dehşet verici ve hayah anlamsızlaş
brıcı tehdidinden kurtularak, varlıklarının ve değerlerinin sürekliliğini
güvence alhna almış olmaktadırlar. Böylece ölüm sonrasında da devam
eden sonsuz bir hayat fikri ve inancı, her şeyden önce inanan bireye ki
şisel kimliğinin asla yok olmayacağı, tam bir kişi olarak arzu duyduğu
sonsuzluğa ulaşacağı müjdesini vermektedir
Ahirete inanmayan, ölüm ötesi hayah inkar eden en kararlı muha
lifler bile ölümsüzlük arzusunun etkisinden kaçıp bütünüyle kurtul
makta çok zorluk çekmektedirler. Ahiret hayahnın, ölüm ötesi varlığın
en kah inkarı, daha ölçülü ve denebilirse akılcı düşünce için daha küçük
düşürücü bir tür ölümsüzlük inancı ya da anlayışının kabulü ile birlik
te olmaktadır.20 Böylece ortaya maddi, biyo lojik, so syal, ruhi. ölümsüzlük
anlayış ve doktrinleri çıkmışhr. İlk çağlardan beri bazı filozoflar mad
di bir ölümsüzlük fikri geliştirerek, insanın da maddi özü bakımından
ölümsüz olabileceğini savunmuşlardır. Kendi neslinin ve sulbünün ço
cukları vasıtasıyla yeryüzünde sonsuza kadar sürmesi arzu ve inancı
içerisinde pek çok ana-baba için bu inanç, kendi faniliğini unutturan ve
ölüm karşısında teselli edici bir rol oynayan önemli bir duyg udur. Kimi
insanlar da, kendilerinin ölümünden sonra geride bıraktıkları eserler
sayesinde sonsuza kadar yaşayacaklarına inanırlar. İnsanı meydana ge
tiren saf cevher olarak ruhun ölümsüzlüğü ve bu çerçevede ortaya çı
kan ruh göçü(=tenasüh; metampsychose) ya da farklı bedenlere bürü
nerek dünyada tekrar tekrar doğma(reincarnation) türü inançlar varlı
ğını sürdürmektedir. Tarafımızdan yapılan bir araştırmada, örneklemin
üçte birinin, ahiret düşüncesine alternatif bu gibi ölümsüzlük inançla
rına sahip oldukları tespit edilmiştir.21 Yakın zamanlarda ise, gerçeklik
ile temsil, gösterge ile anlam ve sanal ile "gerçek'' arasındaki karşıtlığın
gittikçe kaybolduğu bir ortamda "sanal ve teknik ölümsüzlük"ten söz
edilir olmuştur.22
20
21
22
Gregoire, François, L' Au-Dela, P.U.F., 5. bas., Paris 1977, s. 11,12-14; Aydın, Mehmet,
Din Felsefesi, İzmir 1987, s.190-191.
Bkz.Hökelekli, Ölümle l!gi!i Tutuml ar ve Dindarlıkla İlişkisi Üzerine Bir Araştırma
(Bu kitabın 3. bölümü),
Bauman, Zygmunt, Postmodemlik ve Hoşnutsuzlıkları (çev.ismail Türkmen) Ay
rıntı Yayınlan, İstanbul 2000, s.228-233.
AHİRET İNANCININ P S İ K OLOJİK TEMELLERİ
153
İnanan insan açısından Ahiret inancı, hangi türden olursa olsun
bütün ölümsüzlük arzularını kuşahcı bir nitelik taşır. Ebedilik özle
mi ve bu konuda duyulan tedirginlik ya da arayış insanı hep meşgul
ederken, insanın yokluk kabul etmez gerçekliğinin de bir göstergesi
durumundadır. Ölümlü bir varlığın kendi şartlarında ölümsüz olması
imkansızdır; ancak ona sonsuz yarahcı bir güç kaynağından bir lütuf
olarak verilmesi müstesna. Bu bakımdan ölümsüzlük özlemi, yeniden
dirilişi ve hayahn devamını elinde tutan Yüce Allah'a inanç olmaksızın
"narsistik bir arzu" olarak anlaşılmanın dışında bir anlam ifade etme
yecektir. Ölümden sonra da hayatın devam edeceğine inanç aynı za
manda, varoluşşsal kimliğimizin hep sürüp gitmesine müsaade eden
Allah'ın iyilikseverliğinin de kabul ve tasdiki anlamına gelir.
3 . Ahiret İ n a ncı ve H ayata Anlam Verme
İslam inancına göre ölüm olgusu, dünya ve ahiret olmak üzere iki
aşamadan ibaret olan hayat sürecinin ilkinin sona ermesi ve ikincisinin
başlamasına geçişi sağlayan bireysel tecrübedir Ahiret hayahna geçişin
kapısı niteliğindeki ölüm, ahiret kavramının ayrılmaz bir parçasıdır.
Hayahn sürekliliği içerisinde tekrarlanan yaşam ve ölüm olayının var
kılınışının dinf anlamı " kimin daha iy i iş ve davranışlarda bulunacağının
denenmesi" (Mülk 67 / 2) olarak Kuran' da zikredilmiştir. Kendimizi,
dünyayı ve davranışlarımızı anlamlandırma bakımından ahiret dü
şüncesi çok önemli bir bakış açısı sunmaktadır. Ahiret düşüncesi insa
na bu dünyada bir amaç ve hayat için bir anlam sunmaktadır. Ahiret
yüksek/ yüce değerleri temsil eder. Başka bir ifadeyle, dünya, hayatın
salt maddi yönünü, sırf dünyevi kazanımları ve geçici tatminleri ifade
ederken, ahiret bu hayatın öbür tarafına, yani hayatın daha yüce ve ah
laki değerlerine, sonsuzca sürecek olan huzur ve tatmine işaret eder. Bu
yüce değerler, daha alt seviyedeki değerlerin kendisi için var olduğu ve
peşinden gidilmesi gereken gayedir.Dünya zaman açısından "hemen,
şimdi" ve "az değerli"; ahiret ise " henüz gelmeyen ve "yüce bir değere
sahip olan" dır.
"Dünyevilik", insanın en büyük zaaflarından birisidir. Bütün çaba
larını sırf maddi hayatın içine gömen, hemen gelene itbar edip, sonra
154
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJ İ S İ v e DİN
gelecek olanı terk eden(Kıyamet 75 / 20-21;A'la 87/ 16-17), kısa vadeli
bir düşünce ve anlayış içerisinde hayatını tüketen insanlar gerçekte
kendilerini kandırma ve avutmadan başka bir şey yapmamaktadırlar.
Eğer insan davranışları, ölüm sonrasını da hesaba katan bu uzun vadeli
bakış açısına yerleştirilirse, çoğunun anlam ve değerden yoksun oldu
ğu görülür. Eğer bir insan, ölüm sonrasını da içine alan uzun vadeli bir
bakış açısı geliştirebilirse, zihnini ve dikkatini hayahn yüksek gaye ve
hedeflerine yöneltir ve içinde bulunduğu durumun anlık ve kısa vadeli
beklentilerine dalmaz. Çünkü dünyevilik insanı dar görüşlü yapar ve
gerçek hedefleri unutturur. Ahiret olmaksızın insan anlık yaşama" du
rumuna düşer ve sedece "dar görüşlü" olarak kalmayıp aynı zamanda
"hayvanlar gibi" olur. Ahiret inancının anlamı, "dünyaya dalma" deni
len dar ve başıboş hayat görüşlerinin tam tersine, görülmeyeni, gelecek
olanı, ileride karşılaşılacak olan tehlikeleri devamlı zihinde tutarak in
sanın kendini çözülüp dağılmaktan kurtarmasıdır.23
/1
Ahirete iman, insan davranışları için bir yön ve hedef belirler. İn
san ancak nereden geldiği ve sonuçta nereye gideceğinin bilgisine sahip
olduğu ölçüde kendisine bir gaye ve hedef belirleyebilir. Ahiret inancı,
henüz ulaşılmamış, ancak ulaşılmak istenen yüce amaçlara işaret edereJ<,
insanı bu amaçlar üzerinde düşünmeye ve onları gerçekleştirme yolun
da etkin olmaya yönlendirir. Dünya hayatını aşan, ölüm sonrasına yö
nelik hedefler göstererek, kişide güçlü bir amaçlılık duygusu yaratır ki,
sağlam bir kimlik duygusunun gelişimi açısından bu son derece önemli
dir. Ahiret inancının verdiği böyle bir amaçlılık duygu ve düşüncesinden
uzak çoğu insanlar için hayat "boş ve anlamsız" dır. Hayatta bir anlam,
herhangi bir hedef ve yön bulamama, insanın yaşamaya, mücadele et
meye, ümit etmeye değecek hiçbir şeyi olmadığı duygusu; yaptığı işte
çok çabalasa da çok isteyecek bir şeyi olmaması duygusu ruhun acı çek
mesine yol açar. Evrenin amaçsız akışına karşı varoluşumuzun boşuna
olduğu düşüncesinden gelen boşluk dayanılamazdır ve düşünülemez.
Anlamsızlık, hayatın tamlığını engeller. Bu yüzden anlam arayışı insanın
en temel ruhsal ihtiyaçlarının başında gelir. İnsan karşılaştığı her duru
mu ve olayı, tanıdık açıklayıcı bir çerçeveye yerleştirerek bir anlam bul23
Çiftçi,Adil, Fazlur Rahman ile İslamı Yeniden Düşünmek, Kitabiydt, Ankara
2000,s.213-216.
AHİRET İNANCININ PSİK OL OJİK TEMELLERİ
155
maya çalışır. Bunlardan herhangi biri belli bir kalıba girmediğinde kişi
kendini gergin, kızgın ve tatmin olmamış hisseder. Daha tam bir anlayış,
insanın durumu daha geniş tanınabilir bir kalıba sokmasına izin verene
kadar sıkıntı durumu devam eder. Kişi uyumlu bir kalıp bulamadığında,
kendini yalnızca kızgın ve tatminsiz değil, aynı zamanda çaresiz de his
seder. İnsanın anlamın şifresini çözdüğü inancı her zaman bir egemenlik
duygusu getirir. Kişinin keşfettiği anlam şeması kendisinin zayıf, çaresiz
veya gereksiz olduğu fikrini içerse bile bilmeme durumundan daha ra
hatlatıcıdır. Din dışı düşünce tarzlarıyla "insan yaşamının amacı ve anla
mı" sorusu sayısız kere sorulmuş ama hiçbir zaman doyurucu bir cevap
alınamamışbr. İnsanın ötesinde, hayatın ve ölümün ötesinde bir şeyden
kuşku duyuldukça insanoğlunun kozmik anlam sistemini kucaklaması
o kadar zorlaşmıştır. Bu yüzden bazıları ölümü hayatta kazanılan her
türlü başarıya son noktayı koyan bir felaket olarak görmüşlerdir: "Ma
demki ölüm vardır, o halde hiçbir şeyin nihai noktada bir anlam ve de
ğeri yoktur" diyenlerin sayısı tarih boyunca az olmamıştır.24 Psikiyatrik
inceleme ve gözlemler, hayata gaye bulmaya yönelik projelerde, kişi ken
dini ne ölçüde aşarsa, yani kendi dışında bir şeye ya da birine ne kadar
çok yönelirse (dava aşkı, yaratıcılık süreci, bir başkasına ya da ilahi öze
bağlanma), söz konusu projenin de o kadar derinleşip kuvvetlenmesi
ne şahit olunmuştur.25 Aşkın olana yer vermeyen, kendi üzerine dönü
şümlü ve kendi içine kapalı bir düşünce tarzı ile bu sorunu aşma imkfuu
olmadığı pek çok kez görülmüştür. Dolayısıyla bu dünyanın yaşamaya
değer olup olmadığı sorusu, dinin dışında çok tarbşmalı bir konu olarak
Mla güncelliğini korumaktadır. Çağımıza damgasını vuran naturalist
nihilist anlayışlar i nsanı büyük bir çıkmaza ve bunalıma sürüklemiştir.
_
Çünkü ölüm ve yaşam karşısında bir yol göstericiden mahrum olan kim
se köksüz ve dayanaksızdır. Aşkın olanla bağını koparmış bir düşünce
ve inanç evreninde, "psikiyatri pratiğinde her gün artan sayıda insanın
" anlamsızlık", "boşluk" duygularından yakınmalannın26 sebebi budur.
24
25
26
Aydın, Din Felsefesi, s.184.
Bkz.Frankl, Viktor E., İnsanın Anlam Arayışı (Çev.S.Budak) Öteki Yayınevi, İstan
bul 1992, s.90-100; Duyulmayan Anlam Çığlığı, İstanbul 1994, s.23-36;. Yalom, Varo
luşçu Psikoterapi, s.661-668 ; Yalom, Irvın D, Din ve Psikiyatri (çev.Ôzden Ankan)
Merkez Kitaplar, İstanbul 2000, s.38.
Yalom, Varolouşçu Psikoterapi, s.701-724; Tura, Saffet Murat, Şeyh ve Arzu, Metis
yayınlan, İstanbul 2002, s.154-156.
156
ÖLÜM, Ö L Ü M Ö T E S İ PSİKOLOJ İ S İ v e D İ N
Bu soruya yalnızca dinin cevap verebildiğini, en katı din muhalifleri bile
itiraf etmek zorunda kalrnışlardır.27 Hayatına anlam bulamayan kimsele
rin içine düştükleri "depresyon" hali, ölümle sonuçlanan intihar girişim
lerinin büyük bir bölümünü oluşturmaktadır.28
Dünya hayatı eksiklik ve sınırlıklarla doludur; bu haliyle yaşam
insan için tatmin edici olmaktan uzaktır. Bu dünya içinde arzulanan
hedefler olumsuz bir tecrübe ile gerçekleşme imkanı bulamayabilir ya
da arzulanan doğrultu ve düzeyde sonuçlanmayabilir. Daha da önem
lisi, ölüm her şeyi alıp götürebilir. Bu yüzden dünya hayatı başlı başına
bir amaç ya da hedef olmaktan uzaktır. Bunun bilincinde olan insan,
kalıcı amaçlara ihtiyaç duyar. İşte ahiret inancı insana dünya ötesi kalıcı
hedefler göstermek suretiyle, dünya hayatını da bu amaçlara ulaşma
da bir vasıta kılarak, anlamlı hale getirmektedir. Ölüm ötesini hesaba
katmayan bir bakış açısı insanı ya anlam boşl uğuna, "saçma" bir dün
yaya, nihilist bir yaşam tarzına mahkum etmekte ya da temelden ve
dayanıklılıktan yoksun, bireylerin kişisel tercih ve yönelimlerine göre
şekillenen kısa vadeli ya da oyalayıcı hedeflerde bir anlam bulmaya
zorlamaktadır. Ölüm ötesini dikkate almamakla birlikte geçiciliğine
rağmen yaşama evet diyebilecek bir anlam ve gaye öneren dindışı
düşünce tarzı, bu olumlu şekliyle "trajik bir kahramanlık"la en fazla
bugünü kurtarır. Dinin ahret inancı öğretisi ise, insan için sonsuz bir
hayatın garantisidir.
4. Hayatın Acı ve S ı kı ntıla rıyla Başa Çıkma ve Ahiret İ nancı
Hayat insanı birçok acıyla, sıkıntıyla, dert ve ıstırapla, hayal kırıklığı
ile karşı karşıya bırakır (Bakara 2/ !55). Hayatın yüküne katlanabilmek
kolay değildir; bunun için hafifletici ya da direncimizi güçlendirici araç
lara ihtiyaç duyarız. Freud, bu türden üç aracın varlığından söz etmiştir:
27
28
Psikanalist Lacan'ın görüşleri için bkz. Sauret, Marie-Jean, Croire, Approche Psy
chanalitique de la Croya�ce, Privat, Toulouse,1982, s.14-15; Freud, Sigmund ,Uy
garlık, Din ve Toplum "Uygarlık ve Hoşnutsuzluk.lan" (çev. Selçuk Budak) Öteki
Yayınevi, Ankara 1995, s.259.
Ekşi, Aysel, Çocuk, Genç, Ana Babalar, Bilgi Yayınevi, Ankara1990,s.174-175; Kök
nel,. Özcan, Kimliğini Arayan Gençliğimiz, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul 2001,
s.354.
AHİRET İNANCININ P S İ K O L OJ İ K TEMELLERİ
157
Çektiğimiz acılan hafife almamızı sağlayan güçlü saphrmalar(oyalanm
alar); bu sefaleti azaltan ikame doyumlar ve bizi buna karşı duyarsızlaş
tıran sarhoş edici maddeler.29 Dini inançların, özellikle ahiret ve kader
inancının, acılan teselli etme ve acıdan korunma yolunda insana yardım
cı olan güçlü bir etkiye sahip olduğu genelde kabul edilen bir durumdur.
Ahirete inanan insanın ümidi ve yaşama sevinci her zaman yenilenir.
Her türlü musibetin, dert ve acının, mahrumiyetin geçici olduğu, ayrıca
bunların anlamdan yoksun olmayıp; ilahi plarun birer parçası olduğu,
sabır ve rıza ile bunlara katlanıldığı takdirde ahirette bunların karşılı
ğının Allah tarafından verileceğinin kabul edilmesi insanı rahatlatır ve
olaylarla başa çıkma gücünü artırır.
Özellikle ölüm gibi kontrol edilemeyen durumlarda dini inançla
rın, önemli bir başa çıkma aracı olduğu görülmektedir. Çoğu insana,
ölümün hbbi açıklaması yeterli gelmemektedir. Çünkü hbbi açıklama
lar, insana hiçbir umut veya gelecek vaat etmemektedir. Buna karşılık
dini inançlar ve yorumlar, ölen insan için potansiyel bir yaşam, ödül ve
dünyevi manada bir huzur vaat etmektedir. Dini inançların bu vaatleri
geride kalanları da rahatlatmaktadır. Ahiret inancı insanı, sadece ken
di ölümü korkusuna karşı korumakla kalmayıp, aynı zamanda yakın
birisini kaybeden insanları da fiziki ölümün neden olduğu ve toplum
tarafından da desteklenen yıkıcı fantezi ve yanılsamalardan koruduğu
kabul edilmektedir.
İnsan sahip olduğu iyiliklerden, güzelliklerden, değer verdiği ya
kınlarından ve sevdiklerinden büsbütün uzak kalmak istemez; bu ona
çok zor gelir. Başka bir deyişle, o, sevdiklerinin yaşamaya devam et
mesini ve kendisinin de er veya geç onlarla birlikte olmasını arzu eder.
Bu dünyada çok sevdiğimiz varlıkların ölümüne şahit olmak, onların
gözümüzün önünden ve hayahmızdan çekilip gittiğini görmek, katla
nılması çok zor bir durumdur. Ana babadan birinin kaybı bizi kendi
savunmasızlığımızla yüzleştirir; eğer anne babamız kendilerini ko
ruyamıyorlarsa bizi kim koruyacakhr? Onlar da gidince mezarla ara
mızda bir şey kalmaz. Evlat kaybı insan için bütün kayıpları içinde en
acısıdır ve aynı zamanda ana babalar hem çocukları hem de kendileri
29
.Freud, a.g e., 258.
..
158
Ö LÜM, Ö L Ü M Ö T E S İ PSİKOLOJ İ S İ v e DİN
için yas tutarlar. Hayat bir kerede her yönden kişiye darbe indirmiş gi
bidir. Anne babalar önce evrendeki adaletsizliğe söylenirler, fakat kısa
süre içinde adaletsizlik gibi görünen şeyin gerçekte kozmik kayıtsızlık
olduğunu anlamaya başlarlar. Ayrıca kendi güçlerinin sınırının farkına
da varırlar: hayatın hiçbir döneminde bir şeyler yapmak için bundan
daha büyük motivasyonları yoktur ama çaresizdirler, savunmasız bir
çocuğu koruyamazlar. Evlat kaybının anne babalar için başka bir anla
mı daha vardır: en büyük ölümsüzlük projelerinin başarısızlığına işaret
etmektedir bu olay: ileride hatırlanmayacaklardır, tohumları gelecekte
kök satmayacaktır. 30 Çocuğunu kaybeden ana-babaların genel olarak
bu olayı Allah ve ahiret inançlarıyla bağlantı içerisinde anlamlandır
maya çalışarak, olayın verdiği acıyla başa çıkmaya çalıştıkları görül
mektedir. ,Bu inançlar şu üç başlık altında dile getirilebilir: 1) Ölenle
ahirette tekrar buluşacağına inanma; 2) ölümü ilahi maksatlı bir olay
olarak düşünme; 3.ölümü, Allah'ın emirlerine uymayanlar için bir ceza
olar �� değerlendirme.31
Doğal afetler, sıkça karşılaşılan ve insanlara büyük kayıplar ve
acılar yaşatan durumlardır. Allah ve ahiret inancı, başa gelen olum
suz olayları anlamlandırmada insana psikolojik destek sağlamak ve
belirsizliğin doğuracağı boşluk duygusundan kurtarmakla kalmayıp,
felaketlerin neden olduğu kayıplara ve acılara göğüs germe sürecine
de katkılarda bulunmaktadır. Bu inançlar kayıpların kabullenilmesini
kolaylaştırmakta ve felaketzedelere iyimserlik ve umut gibi ruh sağlığı
açısından olumlu duygular kazandırmaktadır. Kendi kontrol yeteneği
dışında olumsuz deneyim yaşayan inançlı kişiler özellikle bu olaylar
doğal felaketler gibi geniş ölçekli ise, kayıpları çok fazla bile olsa bun
lara metafizik bir anlam yüklemekte ve başlarına gelen şeyin Allah'tan
geldiğine inanmaktadırlar. Özellikle ahiret inancı, doğal felaketlerde
hayatını kaybedenlerin şehit olacağı öğretisi ve tevekkül anlayışı gibi
manevi unsurlar, stresle başa çıkmada önemli bir psikolojik kaynak
oluşturmaktadır. Bir felaket ortamındaki acılı insanlara ahiret inancı
umut vermekte, geleceğe yönelik vaatlerde bulunarak, insanların için
de bulundukları olumsuz koşulların stresini daha hafif hissetmelerini
sağlamaktadır. Bu inançlar hayata küsmemeyi, ona umutla bakmayı
30
31
Yalom, Varoluşçu Psikoterapi, s.277-278.
Bkz.Hood ve diğ., The Psychologie of Religion, s.390.
AHİRET İNANCININ PSİKOLOJİK TEMELLERİ
159
telkin ederler. Bu nedenle inançlı insan kendisinde hayata tekrar sarıl
ma, zorluk ve acılara göğüs germe gücü bulur. Böylece, dini inançlar
insan için bir güç kaynağıdır, onu hayata bağlayan bir sığınaktır.32
Ölümcül hastalar ve onların yakınlan için ahiret hayatına inanma
nın önemi ve koruyucu fonksiyonu birçok araştırmacı tarafından dile
getirilmiştir. Hastanın hayatından ümidin kesildiği durumlarda bile
ahiret inancının insanlara ümit kaynağı olduğu ve endişeyi azalttığı,
vicdan azabı ve korkularını yatıştıracak teselliler oluşturduğu tespit
edilmiştir.33
Yaşlılık dönemi, hayatın en zor ve sıkıntılı yıllarıdır. Hayatının son
dönemlerindeki insan, fiziki ve zihinsel yeteneklerini, çalışamaz du
rumda olması nedeniyle kişisel önemini, ölüm nedeniyle yakınlarını
ve arkadaşlarını kaybetme durumuyla karşı karşıyadır ve üstelik ya
kın zamanda da öleceğini bilmektedir. Dolayısıyla yaşlı insan, olumlu
veya olumsuz duygular içinde de olsa, bir şekilde ölüm hazırlığı içinde
olan birisidir. Bu nedenle insanların önemli bir kısmında, yaşlandıkça
ölüme ait düşüncelerde ve ölüm korkusunda artış görülmektedir. Bir
insanın öleceğini bilmesi açık bir tehdittir ve yaşlı bir insanın öleceğini
düşünmesi onun ölüm ötesine yönelik dini inançlarına daha çok sarıl
masına ve dini etkinliklerini arbrmasına yol açar. Nitekim bazı araş
tırmalar yaşlılarda ölüm sonrası hayata, cennet ve cehennemin varlı
ğına, ilahi mahkemeye duyulan inancın önceki gelişim dönemlerine
göre daha yüksek olduğunu ve yaş arttıkça bu inançlarda da bir artışın
kaydedildiğini göstermektedir.34 Fakat, dini inançlara ve görevlere il
gisiz, hayatını dünyevi zevk ve ihtiraslar uğruna tüketmiş ve sonun
da yorgun, yaşlı ve hasta bir insan olarak kendisini bulan kimselerin
ölüm korkusu ve endişesinin daha şiddetli olacağı söylenebilir. Böyle
insanlar, dersine hiç hazırlanmamış bir talebenin imtihan kapısındaki
heyecanını yaşar.35 Ölümden sonraki yaşama inanmamak ileri yaşlarda
intihar olaylarının önemli sebepleri arasında yer almaktadır. Özellikle
32
33
34
35
Küçükcan, Talip - Köse, Ali, Doğal Afetler ve Din, İSAM Yayınları, İstanbul 2000,
s. 148142-145.
Bkz., Karaca, Ölüm Psikolojisi, s.250.
Bkz. Argyle M.-.Hallahmi B.B, The Socal Psychology of Religon, London and Bos
ton, 1975, s.69.
Ayhan Halis, Din Eğitimi ve Ôğretimi(İman-İbadet), Diyanet İşleri Başkanlığı
Yay Ankara 1985, s.137.
.•
160
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
yaşlanmayı korkunç bir şey olarak algılayan ve yaşlılıktaki rol beklen
tileri olumsuz olanlarda intiharlar daha fazla olmaktadır. Orta ve ile
ri yaşlarda artan bağımlılık korkusu ve umutsuz hastalık intiharların
kaynağını oluşturmaktadır.36 Genelde yaşlılar yaşadıkları strese karşı
dini inançlarından güç alırlar ve bu da onları huzurlu kılar. Bir insanın
dini inançlarına yönelmesi, onun olumlu yaşam olaylarını tecrübe et
mesini sağlamaktadır. Bu yüzden denebilir ki, yaşlılardaki dini inancın
gücü, kendilerini iyi hissetmelerinden daha anlamlıdır.
5. Ahlakın Kurucu ve Koruyucu Ögesi Olara k Ahiret İ nancı
Diriliş inancı ve düşüncesi hayahmıza yeni bir boyut kazandır
makta, ona hiçbir şeyin veremeyeceği bir anlam ve ciddiyet vermekte
dir. Yeniden diriliş ve ilahi mahkemede hesaba çekilme inancının insan
zihninde d�vamlı olarak canlı tutulmaya çalışılması, hafiflik ve dikkat
sizlik yerine, ahlaki görevlerin yerine getirilmesinde sorumluluk için
tam bir isteklilik ve duyarlılık uyandırabilecek etki gücüne sahiptir.
Denebilir ki, insanı insan kılan ve ahlaki bir varlık oluşunu pekiştiren,
onun ölüm ötesiyle ilgili metafizik bir gerilim içinde olmasıdır. Gaybı
zihinde tutma, işlerin sonunu düşünme, bugünden yarına bir şeyler
hazırlamanın gayreti içerisinde olma insan davranışlarının ahlaki bir
düzene kavuşması için zorunludur. Bu yüzden, Allah ve son yargı fi
kirleri olmaksızın gerçek bir ahlakiliğin mümkün olmadığı söylenebi
lir. Bu dünyada yapılan küçük-büyük her iş ve davranışın hesabının
verileceği bir yargı gününün varlığına duyulan inanç, kişide içsel bir
kontrol duygusu yarahr. İnsanın en zayıf yönü ahlaki alanda kendisini
gösterir. İnsan davranışları kendini kandırma (ğurur) ya da başkala
rını kandırma(riya) hastalığından kolay kolay kendisini kurtaramaz.
Ahlaki bozulmaya karşı korunma, ileride karşılaşacağı tehlikelere kar
şı teyakkuz halinde bulunarak, yani "görülmeyen"i devamlı zihinde
tutarak, kendini çözülmekten koruyarak mümkün olabilir. İşte Ahiret
fikri, tamamen bu bilinç hali üzerine inşa edilmiştir. İnsanın dünya
daki bütün yapıp etmelerinin önceleri hiç fark edemediği ve hissede
mediği şekilde ani olarak bilincine varacağı bir an(es-s§.'a) gelecektir.
Bu durumda insan hayah boyunca yaphklarını ve yapmadıklarını çok
36
Bkz. Çileli Meral, "Ölüm", Bekir Onur, Gelişim Psikolojisi, s.214-215.
AHİRET İNANCININ P S İ K O LOJİK TEMELLERİ
161
açık bir şekilde önünde bulacağı, yani kendi davranışları ile yüz yüze
geleceği bir durumla karşılaşacaktır. İyilik ve kötülüklerin ölçülüp tar
tılacağı (Karia 101 / 6-9) ve en küçük bir iyilik ya da kötülüğün karşılığı
nın görüleceği (Zilzal 99 / 7-8), en küçük detayına kadar tutulmuş olan
amel defterlerinin herkesin eline verileceği(İ sra 17 / 71;Hakka 69/ 19-29;
Vakıa 56 / 27-44) insan benliğinin gizli kalmış bütün yönlerinin saydam
bir şekilde ortaya çıkacağı (Kıyamet 75 / 13,14,15), bedeni uzuvların her
birinin kişinin yaptıklarına şahitlik edeceği( Nur 24/ 24; Yasin 36 / 65;
Fussilet 41 / 20-22) bir hesap günü anlayışı "takva" kavramıyla dile ge
tirilen çok güçlü bir sorumluluk duygusunun kaynağıdır.
Kimi insan iyi ve kötünün bilgisine akli düzeyde sahip değildir;
kimileri de bu bilgiye sahiptir. Ama her iki durum da iyiyi yapma ve
kötüden sakınma için yeterli neden oluşturmaz. Çünkü, davranış ya
da etkinlik, bilişselliğin ötesinde bir durumdur. İnsan bir hedefe an
cak arzuları ve korkuları ile güdülenir. İ ç dünyada işleyen inanç ve
duygu sistemlerinin yokluğu ya da yetersizliğinde insan davranışları
ancak toplumsal düzenlemelerin dışsal şartlarına bağımlı "mekanik"
bir ahlaka konu olabilir. Toplumsal yaptırımların gücüne rağmen, hem
ölümden sonra hayata inanan hem de inanmayanların birçoğu kötülük
işleyebilmektedir. Deneyimler, ölüm ötesine inanmayan insanların, vic
danlarında bir huzursuzluk, suçluluk duygusu duymakla birlikte, yap
tırı:ö:tların caydırıcı etkisinin kendilerini bağlamadığı ya da kendilerine,
yaptığı kötü eylem nedeniyle, yasalardan maddi ve manevi bir zararın
gelmeyeceğini sezinledikleri an, söz konusu kötü eylemlerini ısrarla
sürdürebildiklerini doğrulamaktadır.37 Dini ve metafizik referansı ol
mayan hümanist ahlak anlayışlarının rasyonel bir ahlaki pratiği imkan
sız kıldığı günümüzde çok açık olarak görülmektedir.38 Dini inançların
özellikle ahiret inancının zayıfladığı içinde yaşadığımız çağın en temel
sorunu, birçok uzmanın dile getirdiği gibi, ahlak ve değerler sorunu
dur. Bugün bilimsel, teknik ve sosyal gelişmelere ayak uyduramayan
bir ahlakf gerilik sorunu ile karşı karşıyayız. Jung'un ifadesiyle, günü
müz insanı, kötülüğe eğilimini harekete geçirmek için eskisiyle kıyasla37
38
Yasa, Metin, Ölüm Sonrası Yaşam, Felsefi ve Deneysel Dayanaklarla Ölüm Sonrası
Yaşam, Ankara Okulu Yayınlan, Ankara 2001 s.107(Derveze' den nkl.).
Nuttal, John, Ahlak Üzerine Tarhşmalar (Çev.Abdullah Yılmaz), İstanbul 1997,
s.17,23; Poole Ross, Ahlak ve Modemlik,(çev.Mehmet Küçük) Aynntı Yayınlan, İs
tanbul 1993, s. 1 90-194.
162
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ KOLOJİSİ v e DİN
namayacak kadar güçlü araçlara sahiptir. Bilinci ne kadar genişlemiş ve
farklılaşmış ise, ahlaki yapısı o denli geri kalmıştır.39; işte bugün önü
müzdeki asıl sorun budur. Çünkü insan sonu gelmez arzulara, kon
trolü çok zor olan içsel dürtülere sahiptir ve her bir arzunun tatmini
kısa sürede yeni bir arzuyu kışkırtmakta ve döngüsel olarak bu du
rum sürüp gitmektedir. Çağdaş toplumsal düzen içerisindeki değer ve
düşünce sistemlerindeki yetersizlik, iştah dolu arzulan engelleyip bas
tıramadığı için bu arzular, kendilerini durdurması gereken sınırların
nerde bulunduğunu bilemez hale gelmişlerdir. Tam böyle bir ortamda
yalnızca genel dinamizmlerinin niteliği gereği daha yoğun olması bile, .
onları doğal aşırı coşkunluk halinde bulundurmaya yetmektedir. Refa
hın artması nedeniyle arzular da taşan bir coşkunluk içerisindedir. Bu
istek ve arzulara sunulan daha da vaad edici ödüller onları dürtmekte,
daha zor beğenir bir duruma sürüklemekte, geleneksel kuralların yet
ke ve gücünü yitirdiği bir dönemde, tüm kurallar karşisında daha da
sabırsız kılmaktadır. DüzensizJik ve anomi hali, ihtirasların daha güçlü
bir disipline girmesine ihtiyaç duyulmaları gereken bir dönemde, aksi
ne giderek sınır tanımamaları nedeniyle daha da pekiştirilmiş olmak
tadır.40 insani arzu ve istekler ne kadar güçlü olursa, iradenin zorbalığı
o kadar şiddetli şekilde ortaya çıkar; bu istek ve arzuların tatminine
olan ihtiyacı da en yüksek oranda artırarak egoizmi kışkırtır; egoizm
kışkırtıldıkça da iradenin zorbalığı genişler. Bu yüzden denebilir ki,
dinin sınırlamalarından ve ahiret endişesinden bağımsız yaşayan bir
insanın doğru davranışlar için kendisine sağlam bir temel ve rehber
bulması son derece zordur. Çünkü bir kimse, davranış ve tavırları için
tutunulacak bir dal olan ilahi yüceliği ve ölüm ötesine yönelik düşünce
derinliğini kaybedince, ya " kendi sübjektif arzularına tapmaya başlar
( Furkan 25 / 43; Kehf 1 8 / 28; A'raf 7 / 176; Kasas 28 / 50) veya kendi ar
zularını genelleştirip nesnel bir hale getirmişse, bir toplumun kendini
yansıtmaları olan toplumsallaştırılmış arzulara tapmaya başlar.
Bu bakımdan Cehennem fikrinin insan davranışlarını düzenleyici
çok önemli bir işlevi olduğu söylenebilir. Cehennem, insanı sürekli ola39
40
Jung, C.G, Keşfedilmemiş Benlik (çev. C.E.Sılay) than Yayınlan, İstanbul 1999,
s. 114-115, 124.
Durkheim ,Emile, lntihar(çev.Ôzer Ozankaya ) İmge Kitabevi Yayınlan, Ankara
1992, s.252-262.
AHİRET İNANCININ P S İ KOLOJİK TEMELLERİ
163
rak çabalamaya zorlayan bir pazarlıkhr aslında. Eğer insan bir son nok
ta olduğunu yani ölümün bir son olduğunu düşünürse, o zaman ruhu
nu kaybeder. Ama Cehennem aynı zamanda insana sınırlar, hudutlar
koyar; çünkü sınırlar, hudutlar olmazsa hayat çekilmez olur. Sonsuz
özgürlük veya sınırsız tecrübe hissi, atlıkarıncaya binen şu kimsenin
haline benzer. O kimse ki, atlıkarıncaya ilk bindiğinde çok neşelidir,
büyük bir zevk yaşar. Ama bir müddet sonra atlıkarıncayı idare eden
mekanizma bozulur ve durdurulamaz . Atlıkarıncanın üzerindeki kişi
mekanizmanın durdurulamadığını fark edince az önce yaşadığı zevk
bir korkuya, bir ıstıraba dönüşür.41 Böylece sonsuz zevkin, aslında son
suz bir işkenceden başka bir şey olmadığı tecrübe edilmiş olur. Çoğu
insan özellikle, başkalarının denetim ve yargılamasından uzak ve ye
tersiz kaldığı ortamlarda "yapılması gereken"i değil de, yapmak istedi
ğini yapar. Kişinin vicdanında sürekli gözetleyen ve denetleyen aşkın
bir bilinç yoksa istediğini yapması için onu engelleyen bir mekanizma
oluşturmak çok zordur. Dolayısıyla, insanları taşkınlık yapmaktan, çir
kin ve kötü eylemde bulunmaktan alıkoyan, iyi ve doğruyu yapmaya
teşvik eden şeyin, ölümden sonra var olan cennet ve cehennem inan
cı olduğu söylenebilir. Herkesin her istediğini yaphğı, davranışlarını
d üzenleyici bir yargı günü düşüncesinin dikkate alınmadığı bir hayat
anlayışı sonuçta daha bu dünyada büyük acılar ve toplumsal hayatta
kargaşaların yaşanmasına neden olur.
Cennet fikri toplumsal hayat açısından ele alındığında, toplumun
huzur ve refahı için ihtiyaç duyulan pek çok hizmet ve fedakarlığın
önemli bir kaynağı olduğu görülür. Öldükten sonra da amel defterine
kaydedilmeye devam eden bir sevap anlayışı ile inanan kimseler ha
yır ve iyilik işlerine koşmaktadır. Böylece dini ilhamla geçmişte ve gü
nümüzde toplum yararına yönelik sayısız hizmetler ve eserler ortaya
çıkmışhr. Cennette sonsuz hayat ve mutluluk vaadi, şehitlik gibi, dini
değerler uğruna kişinin en değerli varlığı olan canını hiçe saymayı göze
aldıran kahramanca davranışların en güçlü güdüleri arasında yer alır.
Toplumun yararı ve geleceği için ortaya konan gayretleri bir gösteri ve
gösteriş tuzağından kurtarıp( İnsan 76 / 9-10) fazilet yarışına dönüştüren
de öldükten sonraki hayat hakkındaki bu duygusal bilinçliliktir. Buna
41
Beli, Daruel ,"Kutsalın Dönüşü", (haz.) Ali Köse, Laik Ama Kutsal; Etkileşim Yayın
lan, İ stanbul 2006, s.64.
1 64
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ KOLOJ İ S İ ve D İ N
karşılık, ahirete inanmayan kimselerin toplum yararına yaphkları işler
"gösteriş" manhğının dışına çıkmaz.(Nisa 4 / 38). Ahiret inancı zayıf ya
da olmayan kişilerin zenginlik, makam, itibar, iktidar gibi bu dünya
ya yönelik hedeflere ulaşma dışında amaçları olmadığı için yaphkları
işleri insanlara duyurma, gösterme ve açıklama gayreti davranışların
asıl belirleyicisidir. Bu ise insanlar arası ilişkilerde birçok istismarı, iki
yüzlü bir kişiliği, bozgunculuğu ( Bakara 2/ 8-12;Hadid 57/ 13-14;Maun
·�. 07 / 6-7) ve ortama ve şartlara göre değişen temelsiz bir ahlaki yapıyı(
Bakar 2 / 14) beraberinde getirir.
6. M utlak Ada l et, H a kikat Arayışı ve Ahiret İ n a ncı
Adalet ve hakkaniyet duygusu insanın çok öne �li değerlerinden,
çok köklü özlemlerinden birisidir. Tarih boyunca bu ideal uğruna in
.>anlar sayısız mücadelelere girişmişler, düzenler kurup düzenler de
ğiştirmişlerdir. Fakat bu dünyada karşılaşılan zulüm ve adaletsizlikler
çoğu zaman kişilerin kendi güç ve imkanlarıyla bütünüyle ortadan
kaldırılamaz nitelikte olduğu görülmektedir. Ne dünyamız mükem
mel ve eksiksizdir ne de insanın ortaya koyduğu olumlu ve olumsuz
her davranış bu dünyada hak ettiği karşılığı bulmaktadır. Dünyada
iyi insanlar da kötü insanlar da vardır. Başkalarının hak ve hukuku
nu gözeten, adaletle davranmak için her türlü zorluğu, sıkınhyı göze
alanlar da vardır, almayanlar da. Tam olarak adaletin gerçekl eşmesi
ni engelleyen pek çok neden vardır. İnsan tecrübesi bu dünyada her
şeyin tam olarak karşılığını bulamadığını ortaya koymaktadır. iyi in
sanların birçoğu sıkınh içinde yaşarken, kötüler refah ve bolluk içinde
yüzmektedirler. Adaleti sağlamak için de töreler, kanunlar vs. yeterli
olmamaktadır. Adaletin tam olarak tecelli edeceği bir dünyanın var
lığına inanmak, adalet özlemi ve değerinin yerini bulması açısından
olduğu kadar, insanın ahlaki çabalarının bir anlam ve değer ifade etme
si bakımından da önemlidir. İyinin tam olarak mükafaahnı alamadığı
kötünün ise cezasını bulmadığı, bazen kötülüklerin faziletlerin önüne
geçtiği bir dünyada yaşamamıza rağmen, içimizde bizi iyiliğe çağıran
bir ses varsa bunu sağlayan nedir? Şüphesiz ki bu, bu dünyanın son
suz hayahn bir ara durağı olduğunu kabul ve ölüm sonrasında daha
AHİRET İNANCININ P S İ K O L OJİK TEMELLERİ
165
uzun ve herkese yapbğı iyiliğin karşılığının verileceği, kötülüklerin de
cezasız kalmayacağı bir hayata beslenen imandan başka bir şey değil
dir. Onun için insanın bu dünyada yapıp ettiklerinin hesabını vereceği,
haklı ile haksızın ayırt edileceği, gücü elinde tutan, hile, desise ve zor
balık.la başkalarının haklarını gasp eden kimselerin yapbk.ları haksızlık
ve adaletsizliklerin yanlarına kar kalmadığı bir yargı günü fikri fazilet
ve adalet arayışının en önemli dayanağıdır. İnsan davranışları ancak
ilahi mahkeme huzurunda değerlendirilmek.le gerçek adalet sağlana
bilir. Maruz kalınan haksızlıkların sonunda telafi edileceği, gasp edilen
hakların yerini bulacağı, hiç kimsenin yapbğı yanlışların yanına kar
kalmayacağı bir yargı gününe inanmak, insanlarda umudun ve sabrın
önemli bir kaynağını oluşturur.
Güç, makam, servet, sağlık,zeka ve yetenek.gibi alanlarda insanlar
arasında pek çok farklılık ve eşitsizliklerin olduğu bir gerçektir.Bazı insan
lar belli bir konuda çok büyük çabalar ortaya koymasına rağmen başarılı
olamayıp, amaçlarına ulaşamazken, bunun tam aksine bazıları da ciddi
bir gayret göstermeden birçok alanda nimet ve imkanları önlerinde hazır
bulmaktadırlar. Sakatlık, yoksulluk, güçsüzlük gibi durumlar toplum ha
yabnda hiç eksik olmamaktadır. Bir kısım insanlar genellik.le güçlerinin en
yüksek düzeyine ulaştıklarında ansızın ölürler, diğer bir kısmı da güçleri
tam olarak gelişmeden, bebek ya da çocuk iken ölmekteler. Bu gibi durum
lar ister · doğuştan ister sonradan ortaya çıksın bunları kişilerin yalnızca
kendi beceriksizliğine bağlamak ya da haksızlığa uğradığına hükmederek
açıklamak ve olayları da bu anlayışla değerlendirip buna göre yön vermek,
bu kişileri daha da kötü bir duruma düşürebilir. Bu durumda bu insanlar
olayların albnda büsbütün ezilir, kötümser, karamsar, endişeli ve muzda
rip bir hayabn içinde sürük.lenir.42 Gerçi toplumsal psikolojide "insanların
bu dünyada hak ettiklerini bulduğu, bulduklarını da hak ettikleri" ne dair zımni
bir dünyanın adilliği" inancı vardır.43 Fakat bu inanç, bireysel seviyede
kendilerini mağdur, mahrum ve haksızlığa uğramış durumda hisseden
pek çok insanın hayata, kadere, başkalarına karşı öfke ve isyan duygula"
42
43
Ayhan, Din Eğitimi ve Öğretimi, s.134-135.
Bkz . . Lemer, Melvin J. The Belief in. a Just World.A Fundemental Delusion,New
York,Plenum Press, 1980; Chantal Chalot, "La croyance en un monde juste comme
variable intermediaire des reaction au sort d'autrui et a sort propre sort",Psychologie
Française, 1980,25, l,s.51-71.
166
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ v e DİN
engellemeye yetmemektedir. Şans, talih, kader, kısmet gibi kavramlar
insanlar arasındaki bu eşitsizlik ve farklılıkları açıklamak için kullanılsa
rıru
bile, bunların dağılınurun hangi adalet ve hikmet ölçüsüne göre olduğunu
bilme ve anlama isteğini ortadan kaldırmamaktadır. Eşitsizlikler ve talih
sizliklerle dolu bir dünyada, kötülerin, despotların ve liyakatsizlerin gö
rünüşte refah, mutluluk ve azgınlık içerisinde yaşamaları, zorunlu olarak
tam adaletin, herkese layık olduğu karşılığın verileceği bir sonsuz hayatın
özlemi ve inancını güçlendirmektedir. Ancak böyle bir inanç, kişileri kade
rine razı olmaya, görevlerini gereği gibi yerine getirmeye, hayır, iyilik ve
güzelliklerin peşinde koşmaya motive edebilir.
Nihai ve mutlak adaletin ancak ahirette gerçekleşebileceği, bu dün
yanın bir "imtihan dünyası" olduğu, herkesin sahip olduğu nimetler
den sorguya çekileceği bir hesap günü anlayışı, bireysel ve toplumsal
sorumlulukların yerine getirilmesi, huzur ve barışın sağlanması açısın
dan çok büyük bir manevi destek sağlamaktadır. Bu inanç, bir yandan
insanın yeryüzünde "adalete dayalı ahlaki bir düzen kurma" görevini
hatırlatırken, öte yandan asıl mutlak adaletin ancak Allah tarafından ve
öteki dünyada gerçekleştirilebileceği gerçeğini dile getirmektedir. Buna
karşılık, yeryüzündeki eşitsizlik ve adaletsizlikleri, kötülük ve acıların
sorumluluğunu Tanrı'ya yükleyerek, Tanrı'nın iyi niyetten mahrum ya
da güç ve yetkinliği sınırlı bir varlık olduğu ya da Tanrı'nın gerçekte hiç
olmadığı sonucuna varan ateist düşünceler büyük bir kaosa ve anarşi
ye yol açmıştır. Yeryüzüne cenneti getirme, adalet ve eşitliği sağlama
iddia ve söylemleriyle yola çıkan dünyevi ideolojiler hiçbir zaman ger
çekleşmeyecek bir ütopya uğruna insanlığa düşmanlık, kan, gözyaşı ve
hayal kırıklığı yaşatmaktan başka bir iş görmemişlerdir.
İ nsanlar arasında dinf, mezhebi, fikrf, pek çok anlaşmazlık ve ayrı
lık konuları bulunmaktadır. Anlayış, uzlaşma, birlik ve ortak değerlere
ulaştıran fikir ayrılıkları örneklerine az da olsa rastlanmakla birlikte ge
nelde insanlar arasında anlaşmazlık ve aykırılıklar hakim durumdadır.
Çoğu zaman insanlar arasında ortaya çıkan bu ayrılıklar, bencillik ya
da grupsal, toplumsal veya milli çıkarlar gibi ve katı gelenekler ya da
yüzlerce şekilde kendini gösteren ön yargılı, basmakalıp, aşırı fikirler
gibi etkenler tarafından körüklenmektedir. İnsan ahlakının en hastalık
lı yönü ise, insanın sık sık kötü vasıtalar ve bilinçdışı güdülenmelerle
AHİRET İNANCININ P S İ KOLOJİK TEMELLERİ
167
iyi olanı yapmaya çalışmasıdır. Onun için böyle inanç ve fikir ayrılıkla
rının anlayış içerisinde çözümlenebilmesi, arkasındaki gerçek niyet ve
sebeplerin açıkça ortaya dökülmesi ile olacaktır. Kıyamet günü insanın
tüm içyapısı şeffaf bir şekilde ortaya dökülerek görülebileceği için bü
tün bu motivasyonlar da aynı şekilde ortaya dökülecektir. Fakat bunun
dışında o Hakikat saatında hakikat kendini bütün çıplaklığı ile göstere
cektir (Sebe 34/ 25-26; Hace 22 / 17). Yalnızca bireysel davranışların de
ğil, inançların, hayat tarzlarının, fikiderin hangisinin doğru hangisinin
yanlış olduğu hususunda kesin ve son kararın verildiği bir oturuma
ihtiyaç vardır. İşte Kur 'an'ın "Karar Günü" dediği ve Allah'ın, "ayrılığa
düştüğünüz şeyler hakkında aranızda ben hükmedeceği.m " diye haber ver
diği (Bakara 2 / 48;; En'am 6 / 1 64;Al-i İmran 3 / 55; Saffat 37 / 21; Duha.o
44 / 40 ; Zümer 39 / 30-31) bu günde her sorunun cevabını bulacağı, her
gizli ve saklı niyet ortaya çıkacağı, her işin aslının ve esasını anlaşılaca
ğı, insanın "keskin bir görüş" e ulaştırılacağını bilmek, insanın çabala
rına samimiyet, dikka t ve ciddiyet katma gücüne sahiptir.
7. İnsani Arzu ların N i hai Tatmini ve Ahiret İ n ancı
İnsanın arzularının sayısız ve sonsuz olduğu bir gerçektir. "Bir ar
zuyu doyurduktan sonra ancak geçici bir doygunluk hissi yaşar, he
men ardından yine can sıkıntınsın tutsağı oluruz, ta ki yeni bir arzu
benliğimizi sarıncaya dek."44 Ne yaparsak yapalım insani arzuların
pek çoğu bu dünyada karşılıksız kalmakta, tam bir doyuma ulaşama
maktadır. Bununla birlikte arayış hep sürüp gitmektedir. Tam bir doy
gunluk ve mutluluk arayışı içinde çoğu zaman insanların gerçekliğin
ötesinde bir hayaller dünyasının büyüsüne kapılarak "yabancılaşma"
süreci yaşadıkları görülmektedir. İnsanların en mutlularırun bile, ha
yatta buldukları zevkler ve tatminler içerisinde, dünyada hiçbir şeyin
dolduramadığı bir eksiklik şuurunu muhafaza ettikleri görülmektedir.
Bu noktada edebiyat, sanat, tiyatro ve sinema gibi ürünler insani arzu
lara seslenmektedir. Arzu gerçekliğe boyun eğmediği için, bütün bir
hayal alemi gerçekliği aşan bu ilgiler içerisinde kendisine geniş bir yer
bulmaktadır.
44
Yalom, Din ve Psikiyatri s.52.
168
ÖLÜM, Ö L Ü M ÖTESİ PS İ K O LOJ İ S İ v e D İ N
İnsanın bütün bir rüya ve hayal dünyasını kuşatan arzulan bir ba
kıma onu geleceğe bağlayan, ümitlendiren ve gayrete getiren bir etki
gücüne sahiptir. Bu arzu ve isteklerin hiçbir zaman tatmin olamayaca
ğı, bunların boşa çıkacağını ya da "yaradılış" planında insanın "mut
lu" olması amacının yer almadığını söylemek45 büyük hayal kırıklığı
ve karamsar bir dünya görüşüne yol açacakbr. Bu arzuların bütünüyle
yok edilmesi ya da inkar edilmesine dayanan bir sistem ise kişiliği za
yıflatarak etkisiz kılacakbr. İnsani arzuların tatminsiz kalması ise hu
zursuzluk, acı, endişe ve ahlak dışı arayışları arbracakbr. İnsanın ger
çek dünyada, uyuşturucu ve sarhoş edici maddeler aracılığı ile, hayal
veya rüya aleminde aradığı ve bulduğu pek çok zevkin, güzelliklerin,
onu mutlu eden nesne, olay ve davranışların, kısacası mutluluk arayı
şının gerçekliğini tasdik etmek, insan doğasının tabii düzeni içerisinde
hareket etmek olacakbr. Ancak bunun bu dünyada değil de ahirette
gerçekleşme imkanı bulacağını vaat etmenin çok önemli sonuçları var
dır. Böylece,- inanan bir insanın dikkatini dünyadan gaybe yönelterek
arzularının akışını orada sürdürmesi, hem yaşadığı sürece gelecekteki
bir mutluluk umudunu koruması ve hem de dinin kuralları içerisinde
arzularına bir düzen ve disiplin vererek kişiliğinin dağılıp çözülmesini
önlemesi bakımından kayda değerdir.
Dünyadaki nimet ve güzellikleri haz ve zevkleri tecrübe eden in
sanın bunların devamını ve tamamını, daha büyüğünü ve daha mü
kemmelini arzu etme duyarlılığı içerisinde olması, buna . tam olarak
uygunluk arz eden bir öte dünya inancı ile öıtüşmektedir. Daha iyiyi,
daha güzeli, daha tam ve devamlı olanı özleyen insan için a hiret, ken
disine ulaşmak için can ablan, onu elde etmek için sürekli bir çaba ve
gayret içerisine girilen sonsuz kemal ve iyilik yurdu olarak anlam ve
değer kazanmaktadır. Cennet, insanın bütün arzularının eksiksiz tat
mininin mümkün olacağı bir yaşam tarzını simgelemekte ve böylece
insanın ebedi mutluluk arayışını kesin bir gerçeğe dönüştürmektedir.
Cennet mutluluğunun, insanın en yüce güçlerinin, tüm iyilik ve güzel
liğin sonsuz kaynağı ile olan mutlu birleşimindeki doyum46 olduğunun
inanç ve duygusu ile insan bu dünyada onu kazanmak için, ilahi emir
ve yasaklara uygun, olumlu davranışlar ve nitelikli etkinlikler ortaya
koymaya çalışır.
45
46
Freud, age. s.260, 267.
Bkz. Yasa, age., s .. 98.
SONUÇ
Psikolojik açıdan A llah inancı ahiret inancının gerekli şarh olmakla
birlikte, yeterli şartı olarak gözükmemektedir. Denebilir ki, ahiret inan
cı, dini öğretiler içerisinde in anma ve kavrama güçlüğü en üst düzeyde
olanıdır. Gerek İslam öncesi dönemde gerekse günümüzde yarabcı ve
düzenleyici bir Tanrının varlığına inanan çok sayıda insanın, ahiret ha
yahna inanmadığı görülmektedir. Yeniden yarahlış zihinsel düzeyde
bazı güçlüklerle karşılaşırken, ilahf huzurda hesaba çekilme ve cehen
nem kavramları bilinç dışı "suçluluk ve günahkarlık" duygularını ha
rekete geçirmekte, bir· savunma ve direnme mekanizması olarak inkara
başvurulmaktadır.
Ölüm gerçeği insan tabiah tarafından çok zor kabullenilen bir du
rumdur ve inananlar için en büyük kesinlik olan yeniden diriliş inancı
bu kabulü kolaylaşhran bir niteliğe sahiptir. Ahiret bilincinin zayıfladı
ğı sektiler kültür ortamlarında ölümün doğurduğu k�ygı ve korku an
cak. ölümü bir anlamda sistematik baskı altına alma ve kişilerin dikkat
alanından uzaklaştırmakla ortadan kaldırılmaya çalışılmaktadır. Ölüm
süzlük isteği, sonsuz a kadar kesintisiz yaşama arzusu insan tabiahnın
en derin özlemlerinden birisidir. Öyle ki, yeniden dirilişli öngören bir
ahiret inancına sahip olmayan kişiler bile bir tür ölümsüzlük düşüncesi
ve ümidi ile hayata bağlı kalmaktadır. Fakat insanın varoluşsal kimli
ğinin ve bilinçli benliğinin devamı ancak dini görüş içerisinde kendi
garantisini bulabilmektedir. Ölümden sonra yeniden diriliş ve sonsuz
170
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJİSİ v e DİN
bir hayat vadeden dini öğreti inanan insanlar için ölümsüzlük arzuları
na bir yanıt, ölümle ilgili belirsizlikler için bir açıklama ve aydınlanma
anlamına gelmektedir.
Hayat ölümle, ölüm de ahiret düşüncesiyle anlam kazanmaktadır.
Ölüm ötesi bir bakış açısına sahip olmayan kimselerin yaşadıkları boş
luk ve anlamsızlık duygusu, tutarlı ve sürekli bir kimlik kazanımını
imkansız duruma sokmakta, huzursuzluk ve stres dolu bir hayata, ken
dinden kaçış ya da kendini yok edici tekniklere mahkum etmektedir.
Ölümü ve sonrasını da içine alan bir bakış açısı inanan insanları hedef
leri ve görevleri belli bir yaşam tarzına sahip kılmakla, hayatla barışık
ve uyumlu hale getirmektedir.
Ahiret inancı; hastalık, bir yakının ölümü, doğal felaketler, sakat
lık, yaşlılık gibi daramatik olayların yol açbğı acı ve sıkınblarla başa
çıkmada güçlü bir telafi ve teselli vasıtası olarak işlev görmektedir. Kü
çük ya da büyük her iş ve davranışının hesabını kıyamet günü Allah'ın
huzurunda vereceği bilgi ve inancına sahip kimse üzerinde bunun et
kisi, davranışlarını içsel bir kontrole tabi tutma ve derin bir sorumluluk
duygusu içerisinde hareket etme şeklindedir. Bu dünyada gerçekleşme
si imkansız gözüken mutlak adaletin öteki dünyada yerini bulacağına
dair inanç, hayab katlanılır kılmakta, insanın erdemli olma çabalarının
boşa çıkmayacağı ümidini canlı tutmaktadır. Bu dünyada yaşanan bü
tün farklılıkların, ihtilafların anlam ve gerçeğinin ortaya çıkacağı, tüm
hakikatin eksiksiz anlaşılacağı bir günün beklenmesi, kişilerarası iliş
kilerde tahammül ve hoşgörüye önemli bir dayanak oluşturmaktadır.
İnsan mutluluğun peşindedir fakat bu gerçeklik dünyası bunun için
çok yetersiz kalmaktadır. O halde bütün arzuların doyuma ulaşbğı, ki
şinin her dileğinin anında yerine geldiği bir Cennet fikri, insanı hep
peşinden sürüklemeye devam edecektir.
KAYNAKLAR
Adler, Alfred, Kişilik Bozuklukları ve Toplumsal Bütünleşme (Çev. Belkıs Ço
rakçı) Say Yayınlan İstanbul 1983.
Allport, Gordon W, The Individual and his Religion, NewYork-London,
1 960.
Argyle M,-Hallahmi B.B., The Social Psychology of Religion, London and
Boston, 1975.
Aries Philippe, Batılının Ölüm Karşısında Tavırları (çev.Mehmet Ali Kılıç
bay) Gece Yayınlan, Ankara 1 991 .
Aries, Philippe, "La mort interdite: le changement des attitudes devant la
mort dans les societes occidentales", Archives Europeennes de Sociologie, 8, 2
(1 967), s. 169-195.
Aries, Philippe, L'Homme Devant La Mort, edt. Seuil, Paris 1 977.
Arkun, Nezahat. İntiharın Psikodinamikleri, 2. bas.İÜ.Edebiyat Faültesi Yayınlan, İstanbul 1 978.
Aydın, Mehmet: Din Felsefesi, D.E.Ü. Yay. İzmir, 1 987.
Aydın, Hüseyin, Muhfisibi'nin lasavvııf Felsefesi, Ankara 1 976.
Ayhan, Halis. Din Eğitimi ve Öğretimi(İman-İbadet), Diyanet İşleri Başkan
lığı Yayınları.Ankara 1985.
Aykut, A.Sait, "Ölüm:Aşk ve İnanç Renginde", Cogito, Yaz 2004, S.40.,
s.1 92-211 .
Batson C.D.-Ventis,W.L., The Religious Experience. A socio-psychological pers
peetive, New York-Oxford University Press, 1982.
Bauman, Zygmunt Ölümlülük, Öliimsüzliik ve Diğer Hayat Stratejileri (çev.
Nurgül Demirdöven), Ayrıntı Yayınlan, İstanbul 2000.
Bauman, Zygmunt, Postmodernlik ve Hoşnutsuz/ık/arı (çev.İsmail Türkmen)
Ayrıntı Yayınları, İstanbul 2000.
172
Ö L Ü M , Ö L Ü M ÖTESİ P S İ KOLOJ İ S İ v e DİN
Bell, Daruel "Kutsalın Dönüşü", (haz.) Ali Köse, Laik Ama Kutsal; Etkileşim
Yayınları, İstanbul 2006.
Belsky, Janet K.,The Psychology of Aging: Theory, Research and Practice
Belmont, California:Wadsworth 1984.
Bergson, Henri, Les Deux Sources de la Morale et de la Religion, Paris, 1932.
Bodur, Selim, "Ölüm Üzerine Tıbbi Çeşitlemeler", Cogito, Yaz 2004, S.40,
s.93-105.
Chalot, Chantal. "La croyance en un monde juste comme variable inter
mediaire des reaction au sort d'autrui et a son propre sort",Psychologie Fran
çaise, 1 980.25. 1 ,s.51-71 .
Cogito, Ölüm: Bir Topoğrafya, Yapı Kredi Yayınlan, Sayı:40 Yaz 2004.
Couisin, Pierre ve ark., Aspirations Religieuses des Jeunes Lyciens, Paris
1985.
Cüceloglu, Doğan: İnsan ve Davranışı, Psikolojinin Temel Kavramları, Remzi
Kitabevi, İstanbul 1991 .
Çiftçi, Adil, Fazlur Rahman ile İslamı Yeniden Düşünmek, Kitabiyat, An
kara 2000,
Delooz, Pierre: "Qui croit a l'au-dela" A. Godin (edt), Mort et Presence,
etudes de psychologie Edition de Lumen Vitae, Bruxelles 1 971, s. 17-38.
Demirci, Mehmet (çev.), «Mutasavvıflara Göre Ölüm», İslami Araştırma
lar Dergisi, 3 (1 987).
De Unamuno, Miguel. Yaşamın Trajik Duygusu (çev. Osman Derinsu) İs
tanbul 1986.
Dolto, Françoise, Ölümü Nasıl Anlatmalı / parler de la mort (çev.A .Tarcan
U .Yönten) Ark Kitapları, Özgü yay., İstanbul 2004
Durkheim, Emile. İntihar,(çev.Özer Ozankaya ) İmge Kitabevi Yayınları,
Ankara 1992,
Ekşi Aysel, Çocuk, Genç, Ana Babalar, Bilgi Yayınevi, Ankara1990.
Feifel, Herman: The Meaning of Death, New York, 1959.
Fordham, Frieda, Jung Psikolojisinin Ana Hatları (çev.Aslan Yalçıner), Say
Yayınları,İstanbul 1 983.
Frankl, Vıktor, E., İnsanın Anlam Arayışı (çev.Selçuk Budak) Öteki Yayın
lan, 2. bas., Ankara 1991 .
Frankl,
Vıktor,
E.,Duyulmayan
Anlam
Çığlığı,
Psikoterapi
ve
Hümanizm.(çev.Selçuk Budak) Öteki Yayınevi, Ankara 1 994.
Freud, Sigmund, "Ölüme Yönelik Tutumumuz", Uygarlık, Din ve Toplum
(çev.Selçuk Budak) Öteki Yayınevi Ankara 1995
Freud, Sigmund: L'Avenir d'une İllusion, P.U.F., 6. bas., Paris 1983.
KAYNAKLAR
173
Freud, Sigmund, "Uygarlık ve Hoşnutsuzlukları" Uygarlık, Din ve Top
lum (çev. Selçuk Budak) Öteki Yayınevi, Ankara 1 995.
Fromm, Erieh, Kendini Savunan İnsan ( Çev. Neda Arat) Say Yay.,İstanbul,
1 982.
Fromm, Erich, Sahip Olmak ya da Olmak (Çev. Aydın Arıtan), Arıtan Yayınlan İstanbul, 1 982.
Fabre-Luce, Alfred,-La Mort A Change, Paris, 1 966.
Felsefelogos, Ölümün Felsefesi, Yıl:3, Sayı:12, İstanbul, 2000 / 4.
Gazzfili, Mizanü'l-Amel, Dımeşk-Beyrut, 1407 / 1 986.
Gazzali, İhyau 'ulumi'd-Din (çev.Ahmed Serdaroğlu) Bedir Yayınevi, İs
tanbul 1975, c. I, . . IV.
Geçtan, Engin, Çağdaş Yaşam ve Normaldışı Davranışlar, Maya Matb . ve
Yayın Ankara 1 981 .
Godin, Andre (edt): Mart et Presence. Etııdes de psychologie, Lumen Vitae
Bruxelles 1 971 .
Godin, Andre: Psychologie des Experiences Religieuses, Centurion, Paris
1 981 .
Godin, Andre, "La mort a-t-elle change?", Mort et Presence, Bruxelles
1 971, s.233-256.
Gregoıre, François: L'Au-Dela, P.U.F, 5. bas. Paris 1 977.
Gustafsson, Bemd : "Le cimetiere: lieu de meditation", Mort et Presence,
s.
85-96
Harris, Diana K. And Cole Wılliam E., Sociology of Aging, Boston, Hou
ghton Mifflin, 1 980.
Hıck, J ohn: "Değişen Ölüm Sosyolojisi" ( Çev. Turan Koç) E. Ü .İ.F.D ., (Kayse
ri 1 990), s. 7, s. 235-249.
Hood, Ralph F & Spilka& Hunsberger, Bemard Bruce &Gorsuch Richard,
The Psychology of Religion, 2.bas., New York-London, 1 996 .
İbn-i Sina, Risale fi defi' gami'l -mevt / Ölüm Korkusundan Kurtuluş,
(Çev.M.Hazmi Tura) İstanbul 1 942.
İbn-i Miskeveyh, Tehzib-i Ahlak, Mısır 1299.
Illich, Ivan."Ölüme Karşı Ölüm" Cogito, Yaz 2004,s.107-120.
Jung, Carl G.: Problemes de L' Ame Moderne (fr. çev. Yves Le Lay) Coreea,
1 960
Jung, Carl G. "Ruh ve Ölüm" (Çev. Doğan Özkan), Ölümün Anlamı, Mer
kuri Yayıncılık, İstanbul 1 992.
Jung, C.G Keşfedilmemiş Benlik (çev. C.E.Sılay) İlhan Yayınlan, İstanbul
1 999.
174
ÖLÜM, ÖLÜM ÖTESİ P S İ K O L OJ İ S İ v e DİN
Kahoe, Richard D., Dunn, Rcbecca F. , 'The Fear of death and religious atti
tudes and behavior", Journal for the Scientifict Study of Religion, 14, 1 975.
Karaca,Faruk, Ölüm Psikolojisi,Beyan Yayınları, İstanbul 2000.
Kılavuz, M.Akif, Yaşlanma Dönemi Din Eğitimi, Arasta Yayınları, Bursa
2003.
Koç, Turan: Ölümsüzlük Düşüncesi, İz Yay, İst 1 991 .
Kovel, Joel, Tarih ve Tin. Özgürleşme Felsefesi Üzerine Bir İnceleme ( çev.
Hakan Pekinel), Ayrıntı Yayınları, İstanbul 1 994.
Köknel, Özcan, Kimliğini Arayan Gençliğimiz, Altın Kitaplar Yayınevi,
İstanbul 2001.
Köylü, Mustafa, Yetişkinlik Dönemi Din Eğitimi, Dem Yayınları, İstanbul
2004,
Kübler-Ross, Elisabeth, Ölüm ve Ölmek Üzerine (çev.Banu Büyükkal)
Boyner Holding Yayınları, İstanbul 1977.
Küçükcan,Talip - Köse Ali, Doğal Afetler ve Din, İSAM Yayınları, İstanbul
2000,
Le Du, Jean, "Les Croyances face a la mort", Approches,14, 2e tirimestre,
Paris 1 977.
Lemer, Melvin J, The Belief in a Just World .A Fundemental Delusion, New
York, Plenum Press,1 980.
Lester, David: "Attitudes devant la mort et conduites religieuses", Mort et
Presence, s. 107-1 87.
Louıs-Vlncent, Thomas: Ölüm (Çev. Işın Gürbüz) İletişim Yay, İstanbul
1 991.
Magill, Frank, Egzistansiyalist Felsefenin Beş Klasiği (Çev. Vahap Mutal),
Hareket Yayınları, İstanbul,1 971 .
Magnı, Klas G.: "La Peur de la mort" Mort et Presence, s. 129-142.
Marhns, Antonia A., "L'analyse hierarchique des attitudes religieuses",
Archives de Sociologie des Religions, 1 961, VI, 82-84.
Meadow M.J. - Kahoe R.D., Psychology of Religion, NewYork 1984.
Melici, Abdııİaziz A., et-Tatavuru' ş-Şuuri' d-Dim inde' t-Tıfl ve'l-Mürahiq,
Mısır 1 955.
Mollat, Michel, "Les attitudes des gens de mer devant le danger et devant
la mort", Ethnologie Françoise, IX, 2, 1 979.
Moody, Raymond A., Ölümden Sonra Hayat (çev.Gönül Suveren) İnkılap
ve Aka Kitabevi, 2.bas.,İstanbul 1983
KAYNAKLAR
175
Morin, Edgar, L 'Homme et la Mort, edt. Seuil, Paris 1 970.
Morin, Edgar, L'homme et La Mort Dans L'Histoire, Paris-Correa, 1 951 .
el-Muhasibi, Haris, er-Ri§ye li Hukfiki'llah, Kahire, 1970.
Nuttal, John. Ahlak Üzerine Tarhşmalar (Çev.Abdullah Yılmaz), İstanbul
1 997
Onur, Bekir Gelişim Psikolojisi, Yetişkinlik.Yaşlılık.Ölüm. VersoYayınları,
2.bas.,Ankara 1 991.
Ökten, Kaan H .. "Heidegger'in Varlık ve Zaman' daki Ölüm Çözümleme
si", Cogito, Yaz 2004, S. 40, s.122-155.
Örnek, S. Veyis, Anadolu Folklorunda Ölüm, AÜ.DTCF.Yayınları, Anka
ra, 1 971.
Özbaydar, Belma Din ve Tanrı İnancının Gelişmesi Üzerine Bir Araştırma,
Baha Matb., İsanbul. 1970.
Özkan, Mahir, 15-17 Yaş Ergenlerinde Görülen Korku ve Kaygılar (Yüksek
Lisans Tezi), Ankara Üniv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1 984.
Poole, Ross. Ahl§k ve Modernlik,(çev.Mehmet Küçük) Ayrıntı Yayınları, İs
tanbul 1993, .
Portz, Alex, "Le sens de la mort chez L' enfant", Mort et Presence, Lumen
Vitae ed. Bruxelles 1 971, s. 143-160.
·
R§zi, EbO. Bekir, et-Tıbbu'r-Ro.hfuU:/ Ruh Sağlığı, (çev. Hüseyin Kahraman)
İz yayınları, İstanbul 2004.
Randles,Jenny. ve Hough,Peter.,Öteki Dünya (Ölümden Sonraki Yaşamın
Gizlerini Açıklayan Bilimsel Araştırma), (çev. Mehmet Harmancı), Say Yayınla"
n,
İstanbul 1 994.
Sandström, C.l., Çocuk ve Gençlik Psikolojisi (Çev. Refia Semin), İ.Ü. Ede
biyat Fakültesi Yay. İstanbul,1 971 .
Sauret, Marie-Jean, Croire, Approche Psychanalitique de la Croyance Pri
vat, Toulouse,1 982.
Schmidt, Heinrich, Epikür'ün Yaşama Sevinci Felsefesi (Çev. Y.K. Kani)
Tan Matb. İst. 1 964.
Taplamacıoğlu, Mehmet: "Yaşlara Göre Dini Yaşayışın Şiddet ve Kesafeti
Üzerine Bir Araştırma", A.Ü.İ.F.D., (1 962), X, 141 -151 .
Timuçin, Afşar. "Bilinç ve Ölüm", Felsefelogos, Yıl:3 Sayı:l2, 2000 / 4, s.27-40.
Tura, Saffet Murat,· Şeyh ve Arzu, Metis Yayınları, İstanbul 2002
Veınsteın Gılles, (Yay.Haz) Osmanlılar ve Ölüm (çev.Ela Güntekin), İleti
şim Yayınları, İstanbul 2007.
Vergote, Antoine, Psychologie Religieuse, 3.bas., Bruxelles 1 969.
176
Ö LÜM, ÖLÜM ÖTESİ PSİKOLOJİSİ v e DİN
Vergote, Antoine, Religion, Foi, Incroyance, ed. Mardaga Bruxelles 1983.
I
Wahl, C.W.: "Ölüm Korkusu" Ölümün Anlamı, İst. 1992, s. 17-30.
Weber, Alfred, Histoire de la Philosophie Europeenne, Paris, 1 905.
Yalom, Irvın, Varoluşçu Psikoterapi, (çev. Zeliha İyidoğan Babayiğit) Ka
balcı Yayınevi, İstanbul 1999.
Yalom, Irvın D., Din ve Psikiyatri (çev.Özden Arıkan) Merkez Kitaplar,
İstanbul 2000.
Yasa, Metin. Ölüm Sonrası Yaşam, Felsefi ve Deneysel Dayanaklarla Ölüm
Sonrası Yaşam, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2001 .
Yavuz, Kerim. Çocukta Dini Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi, Diyanet İş
leri Başkanlığı Yayınları Ankara 1 983.
Yıldız, Murat, Ölüm Kaygısı ve Dindarlık, İzmir İlahiyat Vakfı yayınları,
İzmir 2006,
.
Zarcone,Thıerry. "Tasavvufta Ölüm Deneyimi ve Ölüme Hazırlanma",
(Yay.Haz) Gılles Veınsteın, Osmanlılar ve Ölüm (çev.Ela Güntekin), İletişim Ya
yınları, İstanbul 2007, s.163-1 85.
Ziyalar, Adnan, Sosyal Psikiyatri, İstanbul, İ.Ü.Cerrahpaşa Tıp Fakültesi
Psikiyatri Kiliniği Vakfı Yay. İstanbul 1 980.
Zulliger, Hans, Çocuklarımızın Korkuları (Çev. Kamuran Şipal), Bozak
Yayınları İstanbul, 1 975

Hayati Hökelekli - Ölüm, Ölüm Ötesi Psikolojisi ve Din

Products

Support

Hayati Hökelekli - Ölüm, Ölüm Ötesi Psikolojisi ve Din

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib